Epistula ad Catholicos de Secta Donatistarum (46-50)

Quoniam igitur in scripturis sanctis ecclesia
manifeste cognoscitur incipiens ab Hierusalem et per alias
gentes crescens, donec omnes occupet usque in finem saeculi, [*] [*]
non autem sola frumenta, sed et purgamenta eius commemorantur,
prius correcti communicate frumentis, et tunc uidebitis,
quid in eis zizania uel paleam dicere debeatis. alioquin et
malos bonorum laudibus exornare et bonos malorum criminibus
accusare detestando errore cogimini. nempe in manibus documenta
gestamus, quibus probemus maiores uestros, quorum
schisma sectamini, et municipalibus gestis sanctos libros ignibus
tradidisse et ecclesiasticis negare non potuisse, eosdemque inter
iudices fuisse illos, qui apud Carthaginem contra Caecilianum et
collegas eius absentes sententias contulerunt. nempe idem leguntur
gestis et municipalibus et ecclesiasticis traditores, qui postea
proferuntur a uobis tamquam traditorum absentium damnatores.
nempe Nundinarius illius temporis diaconus uester apud Zenophilum
consularem omnes Lucillae nundinas pate fecit, quae
damnationem Caeciliani emit ab episcopis, qui ei factus fuerat
inimicus uerum praedicans. nempe ipsi postea litteras ad imperatorem
Constantinum dederunt datisque ab eo, sicut petiuerant,
disceptatoribus episcopis non consenserunt eosdemque
postmodum apud illum tamquam iniquos iudices accusauerunt
et ab aliis sibi ad Arelatum datis ad ipsum imperatorem
appellauerunt eodemque inter partes audiente calumniatores
inuenti atque damnati in eadem furoris pertinacia permanserunt.
nempe uos ipsi, qui propterea dicitis christianam sanctitatem
de tot gentibus, in quibus apostoli eam fundatissimam reliquerunt,
penitus esse deletam, quia communicauerunt eis, quos
uestri maiores septuaginta episcoporum concilio Carthaginiensi
damnauerant, nonne illis, quos trecenti decem Bagaiensi concilio
cum Maximiano damnastis, modo communicatis? nonne
Praetextatus Assuritanus et in ipso concilio damnatus legitur
et gestis proconsularibus a uobis accusatus et oppugnatus, et [*] [*] [*]
tamen in quo damnatus erat honore susceptus et in uestra
communione defunctus est? nonne Felicianus Mustitanus eodem
modo in eadem causa eodem concilio damnatus ab episcopis,
accusatus apud iudices, postea receptus a nobis, nunc Uobiscum
episcopus niuit? nonne illi. qui ab istis damnatis baptizati
sunt, in eodem baptismo uobis modo communicant? sed
uidelicet tot ecclesiae transmarinae apostolico labore fundatae
si communicauerint sacramenta cum eis, quos nec apud se
accusatos ipsae damnarunt et ab aliis postea purgatos et absolutos
audierunt, amittunt salutem religionemque christianam:
pars autem Donati et damnat quos uoluerit et in ipsa damnatione
sacrilegia schismatis eorum sic exaggerat, ut illis, quos
uiuos terra sorbuit, comparare non dubitet, et eis rursus
cum uoluerit in eodem honore susceptis communicat et
sancta atque integra perseuerat. o regula iuris Numidici, 0
priuilegia Bagaitana! et baptismus Christi exsufflatur in eis,
qui eum in ecclesiis apostolicis perceperunt, in eis autem,
quos \'damnati sacrilegi\', sicut in Bagaitano concilio scriptum
est, Praetextatus et Felicianus baptizauerant, parcitur baptismo
Christi, non quia baptismus Christi est, sed quia per eos
datos est, qui a suis damnatoribus episcopi recedere et ad
suos damnatores episcopi redire meruerunt.

Nempe haec omnia, quae iam diu commemoro, regalibus
litteris et ecclesiasticis et municipalibus et proconsularibus
gestis facta recitamus. tamen, o Donatistae, si uos teneretis
ecclesiam toto orbe diffusam, quae manifestissimis canonicarum
scripturarum testimoniis designata et expressa est, nihil aduersus
uos omnia ista ualere deberent, quia neque uobis
paleae crimina praeiudicarent, si uos in ea triticum essetis, [*] [*]

nec si uos essetis palea et uestra essent crimina, tritico dominicae
segetis aliquid praeiudicaretis, quod ita in agro domini
seminatum est, ut crescat usque ad messem, id est quod ita
in mundo seminatum est, ut crescat usque in finem saeculi.
eo ergo modo si forte, quod adhuc nobis numquam probastis,
aduersus paleam nostram talia documenta gereretis, nos autem
aduersus uos tanta ista quae commemoraui non haberemus,
etiam sic nihil frumentis nostris toto orbe diffusis omnino
praeiudicaret, quidquid in eorum paleam quamuis uerissimum,
quamuis manifestissimum, quamuis probatissimum diceretis.
proinde remoueantur omnes moratoriae tergiuersationes. quidquid
de peccatis hominum falsum obicitur, conueniatur conscientia
et non obiciatur; quidquid de peccatis hominum etiam
uerum obicitur et uel probari non potest uel cum debuit probari
non potuit, non obiciatur; quidquid de peccatis hominum
et uerum et probatum obicitur nec tamen ad frumenta quae
inter paleam latent, sed ad ipsam paleam, quae in fine separabitur,
pertinet, non obiciatur. haec enim et nos multo copiosius
et probabilius obicere possumus, non ea inanitate qua
illi, ut in eis causam nostram constituamus, sed ut eis ostendamus
non ideo nos nolle talibus fidere, quia non inuenimus
talia quae dicamus, sed ne tempus rebus necessariis utile in
rebus non necessariis conteramus. quod propterea illi faciunt,
quia robusta et firma ueritate subnixa documenta, quibus
causam suam tueantur, inuenire non possunt et uolunt uideri
aliquid dicere, dum tacere erubescunt et inania loqui non
erubescunt. remotis ergo omnibus talibus ecclesiam suam
demonstrent, si possunt, non in sermonibus et rumoribus
Afrorum, non in conciliis episcoporum suorum, non in litteris
quorumlibet disputatorum, non in signis et prodigiis
fallacibus, quia etiam contra ista uerbo domini praeparati et
» [*]
cauti redditi sumus, sed in praescripto legis, in prophetarum
praedictis, in psalmorum cantibus, in ipsius unius pastoris
uocibus, in euangelistarum praedicationibus et laboribus, hoc
est in omnibus canonicis sanctorum librorum auctoritatibus,
nec ita, ut ea colligant et commemorent quae obscure uel
ambigue uel figurate dicta sunt, quae quisque sicut uoluerit
interpretetur secundum sensum suum. talia enim recte intellegi
exponique non possunt, nisi prius ea, quae apertissime dicta
sunt. firma fide teneantur.

Quisquis ergo huic epistulae respondere se praeparat,
ante denuntio, ne mihi dicat: \'illi codices dominicos ignibus
tradiderunt, illi simulacris gentium sacrificauerunt, illi nobis
iniquissimam persecutionem fecerunt, et uos eis in omnibus
consensistis*. breuiter enim respondeo quod saepe respondi:
aut falsa dicitis aut, si uera sunt, non ad frumenta Christi,
sed ad eorum paleam pertinent ista quae dicitis\'. non inde perit
ecclesia, quae ultimo iudicio uentilata istorum omnium separatione
purgabitur. ego ipsam ecclesiam requiro, ubi sit quae
audiendo uerba Christi et faciendo aedificat super petram et
audiendo et faciendo tolerat eos, qui audiendo et non faciendo
aedificant super harenam; ubi sit triticum quod inter zizania
crescit usque ad messem, non quid fecerint uel quid faciant
ipsa zizania; ubi sit proxima Christi in medio filiarum malarum
sicut lilium in medio spinarum, non quid fecerint uel
faciant ipsae spinae; ubi sint pisces boni qui, donec ad litus
perueniant, tolerant pisces malos pariter inretitos, non quid
fecerint uel quid faciant ipsi pisces mali. [*] [*]

Omissis ergo istis morarum tendiculis ostendat
ecclesiam uel in sola Africa perditis tot gentibus retinendam
uel ei Africa in omnibus gentibus reparandam atque adimplendam,
et sic ostendat, ut non dicat: \'uerum est, quia hoc
ego dico aut quia hoc dixit ille collega meus aut illi collegae
mei aut illi episcopi uel clerici uel laici nostri, aut ideo uerum
est, quia et illa et illa mirabilia fecit Donatus uel Pontius
uel quilibet alius, aut quia homines ad memorias mortuorum
nostrorum orant et exaudiuntur, aut quia illa et illa ibi contingunt,
aut quia ille frater noster aut illa soror nostra tale
uisum uigilans uidit uel tale uisum dormiens somniauit\'. remoueantur
ista uel figmenta mendacium hominum uel portenta
fallacium spirituum. aut enim non sunt uera quae dicuntur
aut, si haereticorum aliqua mira facta sunt, magis cauere debemus,
quod, cum dixisset dominus quosdam futuros esse fallaces,
qui nonnulla signa faciendo etiam electos, si fieri posset,
fallerent, adiecit uehementer commendans et ait: ecce praedixi
uobis. unde et apostolus admonens: spiritus autem,
inquit, manifeste dicit quia in nouissimis temporibus
recedent quidam a fide, intendentes spiritibus seductoribus,
doctrinis daemoniorum. porro si aliquis in haereticorum
memoriis orans exauditur, non pro merito loci, sed
pro merito desiderii sui recipit siue bonum siue malum. spiritus
enim domini, sicut scriptum est, repleuit orbem
terrarum, et: auris zeli audit omnia, et multi irato deo
exaudiuntur, de qualibus dicit apostolus: tradidit illos deus
in concupiscentias cordis illorum, et multis propitius
deus non tribuit quod uolunt, ut quod utile est tribuat. unde [*] [*]
idem apostolus ait de stimulo carnis suae, angelo satanae,
quem sibi datum dicit a quo colaphizaretur, ne magnitudine
reuelationum extolleretur: propter quod ter dominum rogaui,
ut auferret eum a me. et dixit mihi: sufficit tibi
gratia mea; uirtus in infirmitate perficitur. nonne legimus
ab ipso domino deo nonnullos exauditos in excelsis montium
Iudaeae, quae tamen excelsa ita displicebant deo, ut et
reges qui ea non euerterent culparentur et qui euerterent
laudarentur? unde intellegitur magis ualere petentis affectum
quam petitionis locum. de uisis autem fallacibus legant quae
scripta sunt, et quia ipse satanas transfigurat se tamquam
angelum lucis et quia multos seduxerunt somnia
sua, audiant etiam quae narrent pagani de templis et diis
suis mirabiliter uel facta uel uisa, et tamen dii gentium
daemonia, dominus autem caelos fecit. exaudiuntur ergo
multi et multis modis non solum christiani catholici, sed et
pagani et Iudaei et haeretici uariis erroribus et superstitionibus
dediti. exaudiuntur autem uel ab spiritibus seductoribus,
qui tamen nihil faciunt nisi permittantur, deo sublimiter atque
ineffabiliter iudicante quid cuique tribuendum sit, siue ab
ipso deo uel ad poenam malitiae uel ad solacium miseriae
uel ad admonitionem quaerendae salutis aeternae. ad ipsam
uero salutem ac uitam aeternam nemo peruenit nisi qui habet
caput Christum. habere autem caput Christum nemo poterit
nisi qui in eius corpore fuerit, quod est ecclesia, quam sicut
ipsum caput in scripturis sanctis canonicis debemus agnoscere.
non in uariis hominum rumoribus et opinionibus et factis et
dictis et uisis inquirere.

Nemo mihi ergo haec opponat qui mihi respondere [*] [*]

paratus est, quia nec ego dico ideo mihi esse credendum
communionem Donati non esse ecclesiam Christi, quia quidam,
qui apud eos episcopi fuerunt, diuina instrumenta ignibus
tradidisse gestis ecclesiasticis et municipalibus et iudicialibus
conuincuntur, aut quia in iudicio episcoporum, quod ab imperatore
petiuerant, causam suam non obtinuerunt, aut quia
prouocantes ad ipsum imperatorem etiam ab ipso contrariam
sibi sententiam meruerunt, aut quia tales sunt apud eos circumcellionum
principes, aut quia tanta mala committunt circumcelliones,
aut quia sunt apud eos, qui se per abrupta
praecipitent uel concremandos ignibus inferant, quos ipsi sibimet
accenderunt, aut trucidationem suam etiam inuitis hominibus
terrendo extorqueant et tot spontaneas et furiosas mortes, ut
colantur ab hominibus, appetant, aut quod ad eorum sepulcra
ebriosi greges uagorum et uagarum permixta nequitia die noctuque
se uino sepeliant flagitiisque corrumpant. sit ista omnis
turba palea eorum nec frumentis praeiudicet, si ipsi ecclesiam
tenent. sed utrum ipsi ecclesiam teneant, non nisi de diuinarum
scripturarum canonicis libris ostendant, quia nec nos propterea
dicimus nobis credi oportere quod in ecclesia Christi sumus,
quia ipsam quam tenemus commendauit Mileuitanus Optatus
uel Mediolanensis Ambrosius uel alii innumerabiles nostrae
communionis episcopi, aut quia nostrorum collegarum conciliis
ipsa praedicata est, aut quia per totum orbem in locis sanctis,
quae frequentat nostra communio, tanta mirabilia uel
exauditionum uel sanitatum fiunt, ita ut latentia per tot annos
corpora martyrum, quod possunt a multis interrogantes audire,
Ambrosio fuerint reuelata et ad ipsa corpora caecus multorum
annorum ciuitati Mediolanensi notissimus oculos lumenque
receperit, aut quia ille somnium uidit et ille in spiritu [*] [*]
assumptus audiuit, siue ne iret in partem Donati siue ut recederet
a parte Donati. quaecumque talia in catholica fiunt, ideo sunt
approbanda, quia in catholica fiunt, non ideo ipsa catholica
manifestatur, quia haec in ea fiunt. ipse dominus Iesus cum
resurrexisset a mortuis et discipulorum oculis uidendum manibusque
tangendum suum corpus offerret, ne quid tamen fallaciae
se pati arbitrarentur, magis eos testimoniis legis et prophetarum
et psalmorum confirmandos esse iudicauit, ostendens
ea de se impleta quae fuerant tanto ante praedicta. sic et
ecclesiam suam commendauit dicens: praedicari in nomine
suo paenitentiam et remissionem peccatorum per
omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem. hoc in lege
et prophetis et psalmis esse scriptum ipse testatus est, hoc
eius ore commendatum tenemus. haec sunt causae nostrae
documenta, haec fundamenta. haec firmamenta.