De civitate dei (5.19)

CAPUT XVIIII. Quo inter se differant cupiditas gloriae et cupiditas dominationis.

Interest sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem
dominationis. Nam licet procliue sit, ut, qui humana
gloria nimium delectatur, etiam dominari ardenter adfectet,
tamen qui ueram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt,
dant operam bene iudicantibus non displicere. Sunt
enim multa in moribus bona, de quibus multi bene iudicant, [*] [*]

quamuis ea multi non habeant; per ea bona morum nituntur
ad gloriam et imperium uel dominationem, de quibus ait
Sallustius: \'Sed ille uera uia nititur.) Quisquis autem sine
cupiditate gloriae, qua ueretur homo bene iudicantibus displicere,
dominari adque imperare desiderat, etiam per apertissima
scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. Proinde qui
gloriam concupiscit, aut uera uia nititur aut certe dolis adque
fallaciis contendit, uolens bonus uideri esse, quod non est.
Et ideo uirtutes habenti magna uirtus est contemnere gloriam,
quia contemtus eius in conspectu Dei est, iudicio autem non
aperitur humano. Quidquid enim fecerit ad oculos hominum,
quo gloriae contemtor appareat, ad maiorem laudem, hoc est
ad maiorem gloriam, facere si credatur, non est unde se suspicantium
sensibus aliter esse, quam suspicantur, ostendat. Sed
qui contemnit iudicia laudantium, contemnit etiam suspicantium
temeritatem, quorum tamen, si uere bonus est, non contemnit
salutem, quoniam tantae iustitiae est qui de spiritu
Dei uirtutes habet, ut etiam ipsos diligat inimicos, et ita
diligat, ut suos osores uel detractores uelit correctos habere
consortes non in terrena patria, sed superna; in laudatoribus
autem suis, quamuis paruipendat quod eum laudant, non
tamen paruipendit quod amant, nec eos uult fallere laudantes,
ne decipiat diligentes; ideoque instat ardenter, ut potius
ille laudetur, a quo habet homo quidquid in eo iure laudatur.
Qui autem gloriae contemtor dominationis est auidus,
bestias superat siue crudelitatis uitiis siue luxuriae. Tales [*] [*]
quidam Romani fuerunt. Non enim cura existimationis amissa
dominationis cupiditate caruerunt. Multos tales fuisse prodit
historia; sed huius uitii summitatem et quasi arcem quandam
Nero Caesar primus obtinuit, cuius fuit tanta luxuries, ut
nihil ab eo putaretur uirile metuendum; tanta crudelitas, ut
nihil molle habere crederetur, si nesciretur. Etiam talibus
tamen dominandi potestas non datur nisi summi Dei prouidentia,
quando res humanas iudicat talibus dominis dignas.
Aperta de hac re uox diuina est loquente Dei sapientia: Per
me reges regnant et tyranni per me tenent terram.
Sed ne tyranni non pessimi adque inprobi reges, sed uetere
nomine fortes dicti existimentur (unde ait Vergilius:

Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni):

apertissime alio loco de Deo dictum est: Quia regnare
facit hominem hypocritam propter peruersitatem populi.
Quam ob rem, quamuis ut potui satis exposuerim qua
causa Deus unus uerus et iustus Romanos secundum quandam
formam terrenae ciuitatis bonos adiuuerit ad tanti imperii
gloriam consequendam: potest tamen et alia causa esse latentior
propter diuersa merita generis humani, Deo magis nota
quam nobis, dum illud constet inter omnes ueraciter pios,
neminem sine uera pietate, id est ueri Dei uero cultu, ueram
posse habere uirtutem, nec eam ueram esse, quando gloriae
seruit humanae; eos tamen, qui ciues non sint ciuitatis aeternae,
quae in sacris litteris nostris dicitur ciuitas Dei, utiliores esse
terrenae ciuitati, quando habent uirtutem uel ipsam, quam si
nec ipsam. Illi autem, qui uera pietate praediti bene uiuunt,
si habent scientiam regendi populos, nihil est felicius rebus [*] [*]
humanis, quam si Deo miserante habeant potestatem. Tales
autem homines uirtutes suas, quantascumque in hac uita
possunt habere, non tribuunt nisi gratiae Dei, quod eas uolentibus
credentibus petentibus dederit, simulque intellegunt.
quantum sibi desit ad perfectionem iustitiae, qualis est in
illorum sanctorum angelorum societate, cui se nituntur aptare.
Quantumlibet autem laudetur adque praedicetur uirtus, quae
sine uera pietate seruit hominum gloriae, nequaquam sanctorum
exiguis initiis conparanda est, quorum spes posita est in gratia
et in misericordia ueri Dei.