De civitate dei (4.7)

CAPUT VII. An regna terrena inter profectus suos adque defectus deorum iuuentur uel deserantur auxilio.

Si nullo deorum adiutorio tam magnum hoc regnum et
prolixum fuit, quare dis Romanis tribuitur Romanum regnum
locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim
causa est illa, eadem est etiam ista. Si autem et illud deorum
adiutorio tribuendum esse contendunt, quaero quorum. Non
enim aliae gentes, quas Ninus domuit et subegit, alios tunc colebant
deos. Aut si proprios habuerunt Assyrii, quasi peritiores
fabros imperii construendi adque seruandi, numquidnam mortui
sunt, quando et ipsi imperium perdiderunt, aut mercede non
sibi reddita uel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt,
adque inde rursus ad Persas Cyro inuitante et aliquid
commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus
post Alexandri Macedonis regnum magnum locis, sed breuissimum
tempore in suo regno adhuc usque perdurat. Hoc si
ita est, aut infideles di sunt, qui suos deserunt et ad hostes
transeunt (quod nec homo fecit Camillus, quando uictor et
expugnator aduersissimae ciuitatis Romam, cui uicerat, sensit
ingratam, quam tamen postea oblitus iniuriae, memor patriae,
a Gallis iterum liberauit), aut non ita fortes sunt, ut deos
esse fortes decet, qui possunt humanis uel consiliis uel uiribus
uinci; aut si, cum inter se belligerant, non di ab hominibus,
sed di ab aliis dis forte uincuntur, qui sunt quarumque
proprii ciuitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias, [*]

quas pro sua quisque parte suscipiunt. Non itaque deos suos
debuit colere ciuitas magis quam alios, a quibus adiuuarentur
sui. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste uel transitus
uel fuga, uel migratio uel in pugna defectio, nondum
illis temporibus adque in illis terrarum partibus Christi nomen
fuerat praedicatum, quando illa regna per ingentes clades
bellicas amissa adque translata sunt. Nam post mille ducentos
et quod excurrit annos, quando regnum Assyriis ablatum est,
si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum
et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud
illius gentis uani homines dicerent, nisi regnum, quod tam
diu conseruatum est, nulla alia causa nisi suis religionibus
desertis et illa recepta perire potuisse? In qua uoce uanitatis,
quae poterat esse, isti adtendant speculum suum, et similia
conqueri, si ullus in eis pudor est, erubescant. Quamquam
Romanum imperium adflictum est potius quam mutatum, quod
et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa
est adflictione recreatum, quod nec istis temporibus desperandum
est. Quis enim de hac re nouit uoluntatem Dei?