De civitate dei (4.8)

CAPUT VIII. Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum adque seruatum, cum singulis uix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderint.

Deinde quaeramus, si placet, ex tanta deorum turba, quam
Romani colebant, quem potissimum uel quos deos credant [*]

illud imperium dilatasse adque seruasse. Neque enim in hoc
tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent
aliquas partes deae Cluacinae tribuere aut V olupiae, quae a
uoluptate appellata est, aut Lubentinae, cui nomen est a
libidine, aut Vaticano, qui infantum uagitibus praesidet,
aut Cuninae, quae cunas eorum administrat. Quando autem
possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina
deorum et dearum, quae illi grandibus uoluminibus uix conprehendere
potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia
numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum
arbitrati sunt, sed rura deae Rusinae, iuga montium deo
Iugatino; collibus deam Collatinam, uallibus Valloniam praefecerunt.
Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem inuenire,
cui semel segetes commendarent, sed sata frumenta, quamdiu
sub terra essent, praepositam uoluerunt habere deam Seiam;
cum uero iam essent super terram et segetem facerent, deam
Segetiam; frumentis uero collectis adque reconditis, ut tuto
seruarentur, deam Tutilinam praeposuerunt. Cui non sufficere
uideretur illa Segetia, quamdiu seges ab initiis herbidis usque
ad aristas aridas perueniret? Non tamen satis fuit hominibus
deorum multitudinem amantibus, ut anima misera daemoniorum
turbae prostitueretur, unius Dei ueri castum dedignata
conplexum. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus,
geniculis nodisque culmorum deum Nodutum, inuolumentis
folliculorum deam Volutinam; cum folliculi patescunt,
ut spica exeat, deam Patelanam, cum segetes nouis aristis
aequantur, quia ueteres aequare hostire dixerunt, deam [*]
Hostilinam; florentibus frumentis deam Floram, lactescentibus deum
Lacturnum, maturescentibus deam Matutam; cum runcantur,
id est a terra auferuntur, deam Runcinam. Nec omnia commemoro,
quia me piget quod illos non pudet. Haec autem
paucissima ideo dixi, ut intellegeretur nullo modo eos dicere
audere ista numina imperium constituisse auxisse conseruasse
Romanum, quae ita suis quaeque adhibebantur officiis, ut nihil
uniuersum uni alicui crederetur. Quando ergo Segetia curaret
imperium, cui curam gerere simul et segetibus et arboribus
non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret, cuius praepositura
paruulorum cunas non permittebatur excedere? Quando
Nodutus adiuuaret in bello, qui nec ad folliculum spicae, sed
tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui
suae ponit ostiarium, et quia homo est, omnino sufficit: tres
deos isti posuerunt, Forculum foribus, Cardeam cardini, Limentinum
limini. Ita non poterat Forculus simul et cardinem
limenque seruare.