De civitate dei (4.31)

CAPUT XXXI. De opinionibus Varronis, qui reprobata persuasione populari, licet ad notitiam ueri Dei non pel\'uenerit, unum tamen Deum colendum esse censuerit.

Quid ipse Varro, quem dolemus in rebus diuinis ludos
scaenicos, quamuis non indicio proprio, posuisse, cum ad deos
colendos multis locis uelut religiosus hortetur, nonne ita confitetur
non se illa iudicio suo sequi, quae ciuitatem Romanam
instituisse commemorat, ut, si eam ciuitatem nouam constitueret,
ex naturae potius formula deos nominaque eorum se
fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam
in uetere populo esset, acceptam ab antiquis nominum et
cognominum historiam tenere, ut tradita est, debere se dicit,
et ad eum finem illa scribere ac perscrutari, ut potius eos
magis colere quam despicere uulgus uelit. Quibus uerbis homo
acutissimus satis indicat non se aperire omnia, quae non sibi
tantum contemtui essent, sed etiam ipsi uulgo despicienda
uiderentur, nisi tacerentur. Ego ista conicere putari debui,
x nisi euidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens
multa esse uera, quae non modo uulgo scire non sit utile,
sed etiam, tametsi falsa sunt, aliter existimare populum expediat,
et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque
clausisse. Hic certe totum consilium prodidit uelut
sapientium, per quos ciuitates et populi regerentur. Hac tamen
fallacia miris modis maligni daemones delectantur,, qui et
deceptores- et deceptos pariter possident, a quorum dominatione
non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum dominum
nostrum.

Dicit etiam idem auctor acutissimus adque doctissimus, [*]

quod hi soli ei uideantur animum aduertisse quid esset Deus.
qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum
gubernantem, ac per hoc, etsi nondum tenebat quod ueritas
habet (Deus enim uerus non anima, sed animae quoque est
effector et conditor), tamen si contra praeiudicia consuetudinis
liber esse posset, unum Deum colendum fateretur adque suaderet,
motu ac ratione mundum gubernantem, ut ea cum illo
de hac re quaestio remaneret, quod eum diceret esse animam,
non potius et animae creatorem. Dicit etiam antiquos Romanos
plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse.
Quod si adhuc, inquit, mansisset, castius di obseruarentur.)
Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem
Iudaeam; nec dubitat eum locum ita concludere, ut dicat, qui
primi simulacra deorum populis posuerunt, eos ciuitatibus suis
et metum demsisse et errorem addidisse, prudenter existimans
deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. Quod
uero non ait \'errorem tradiderunt\', sed \'addiderunt\', iam
utique fuisse etiam sine simulacris uult intellegi errorem.
Quapropter cum solos dicit animaduertisse quid esset Deus,
qui eum crederent animam mundum gubernantem, castiusque
existimat sine simulacris obseruari religionem, quis non uideat
quantum propinquauerit ueritati? Si enim aliquid contra uetustatem
tanti posset erroris, profecto et unum Deum, a quo
mundum crederet gubernari, et sine simulacro colendum esse
censeret; adque in tam proximo inuentus facile fortasse de
animae mutabilitate commoneretur, ut naturam potius incommutabilem,
quae ipsam quoque animam condidisset, Deum
uerum esse sentiret. Haec cum ita sint, quaecumque tales [*]
uiri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt, confiteri
ea potius occulta Dei uoluntate conpulsi sunt quam persuadere
conati. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur,
ad eos redarguendos proferuntur, qui nolunt aduertere
de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet
singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum
spiritus inpertiti.