De civitate dei (4.30)

CAPUT XXX. Qualia de dis gentium etiam cultores eorum se sentire fateantur.

Cicero augur inridet auguria et inridet homines corui et
corniculae uocibus uitae consilia moderantes. Sed iste Academicus,
qui omnia esse contendit incerta, indignus est qui
habeat ullam in his rebus auctoritatem. Disputat aput eum
Quintus Lucilius Balbus in secundo de deorum natura libro,
et cum ipse superstitiones ex natura rerum uelut physicas et
philosophicas inserat, indignatur tamen institutioni simulacrorum
et opinionibus fabulosis ita loquens: \'Videtisne igitur,
ut a physicis rebus bene adque utiliter inuentis ratio sit tracta
ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones
erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles.
Et formae enim nobis deorum et aetates et uestitus ornatusque
noti sunt, genera praeterea, coniugia, cognationes, omniaque
traducta ad similitudinem inbecillitatis humanae. Nam et
perturbatis animis inducuntur; accepimus enim deorum cupiditates
aegritudines iracundias. Nec uero, ut fabulae ferunt,
di bellis proeliisque caruerunt; nec solum, ut aput Homerum,
\'cum duos exercitus contrarios alii di ex alia parte defenderent,
sed etiam (ut cum Titanis aut cum Gigantibus) sua propria [*] [*]

bella gesserunt. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et
plena sunt uanitatis summaeque leuitatis.\' Ecce interim quae
confitentur qui defendunt deos gentium. Deinde cum haec ad
superstitionem pertinere dicat, ad religionem uero, quae ipse
secundum Stoicos uidetur docere: *non enim philosophi solum,
inquit, uerum etiam maiores nostri superstitionem a religione
separauerunt; nam qui totos dies precabantur, inquit, et immolabant,
ut sibi sui liberi superstites essent, superstitiosi sunt
appellati.) Quis non intellegat eum conari, dum consuetudinem
ciuitatis timet, religionem laudare maiorum eamque a superstitione
uelle seiungere, sed quo modo id possit non inuenire?
Si enim a maioribus illi sunt appellati superstitiosi, qui totos
dies precabantur et immolabant, numquid et illi, qui instituerunt
(quod iste reprehendit) deorum simulacra diuersa
aetate et ueste distincta, deorum genera coniugia cognationes?
Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur, inplicat
ista culpa maiores talium simulacrorum institutores adque
cultores; inplicat et ipsum, qui, quantolibet eloquio se in
libertatem nitatur euoluere, necesse habebat ista uenerari; nec
quod in hac disputatione disertus insonat, muttire auderet in
populi contione. Agamus itaque Christiani Domino Deo nostro
gratias, non caelo et terrae, sicut iste disputat, sed ei qui
fecit caelum et terram, qui has superstitiones, quas iste
Balbus uelut balbutiens uix reprehendit, per altissimam Christi
humilitatem, per apostolorum praedicationem, per fidem martyrum
pro ueritate morientium et cum ueritate uiuentium non solum
in cordibus religiosis, uerum etiam in aedibus superstitiosis
libera suorum seruitute subuertit. [*]