De civitate dei (4.29)

CAPUT XXVIIII. De falsitate auspicii, quo Romani regni fortitudo et stabilitas uisa est indicari.

Nam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse
dixerunt, quod paulo ante commemoraui, Martem et Terminum
et Iuuentatem nec Ioui regi deorum loco cedere uoluisse?
Sic enim, inquiunt, significatum est, Martiam gentem, id est
Romanam, nemini locum quem teneret daturam, Romanos
quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum,
iuuentutem etiam Romanam propter deam Iuuentatem
nemini esse cessuram. Videant ergo quo modo habeant istum
regem deorum suorum et datorem regni sui, ut eum auspicia
ista pro aduersario ponerent, cui non cedere pulchrum esset.
Quamquam haec si uera sunt, non habent omnino quid timeant
Non enim confessuri sunt, quod di cesserint Christo, qui Ioui
cedere noluerunt; saluis quippe imperii finibus Christo cedere
potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium.
Sed antequam Christus uenisset in carne, antequam
denique ista scriberentur, quae de libris eorum proferimus,
sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud
auspicium, aliquotiens Romanus exercitus fusus est, hoc est
uersus in fugam, falsumque ostendit auspicium, quo Iuuentas
illa non cesserat Ioui, et gens Martia superantibus adque
inrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est, et termini
imperii deficientibus multis ad Hannibalem ciuitatibus in angustum
fuerant coartati. Ita euacuata est pulchritudo auspiciorum,
remansit contra Iouem contumacia, non deorum, sed [*]

daemoniorum. Aliud est enim non cessisse, aliud unde cesseras
redisse. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani
uoluntate mutati sunt termini imperii Romani. Ille namque
tres prouincias nobiles, Armeniam, Mesopotamiam, Assyriam,
Persarum concessit imperio, ut deus ille Terminus, qui Romanos
terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum
auspicium loco non cesserat Ioui, plus Hadrianum regem
hominum quam regem deorum timuisse uideatur. Receptis
quoque alio tempore prouinciis memoratis nostra paene memoria
retrorsus Terminus cessit, quando Iulianus deorum illorum
oraculis deditus inmoderato ausu naues iussit incendi, quibus
alimonia portabatur; qua exercitus destitutus mox etiam ipso
hostili uulnere extincto in tantam est redactus inopiam, ut
inde nullus euaderet undique hostibus incursantibus militem
imperatoris morte turbatum, nisi placito pacis illic imperii
fines constituerentur, ubi hodieque persistunt, non quidem
tanto detrimento, quantum concesserat Hadrianus, sed media
tamen conpositione defixi. Uano igitur augurio deus Terminus
non cessit Ioui, qui cessit Hadriani uoluntati, cessit etiam
Iuliani temeritati et Iouiani necessitati. Uiderunt haec intelle-

gentdores grauioresque Romani; sed contra consuetudinem
ciuitatis, quae daemonicis ritibus fuerat obligata, parum ualebant,
quia et ipsi, etiamsi illa uana esse sentiebant, naturae
tamen rerum sub unius ueri Dei regimine adque imperio
constitutae religiosum cultum, qui Deo debetur, exhibendum
putabant, seruientes, ut ait apostolus, creaturae potius
quam creatori, qui est benedictus in saecula. Huius
Dei ueri erat auxilium necessarium, a quo mitterentur sancti [*] [*]
uiri et ueraciter pii, qui pro uera religione morerentur, ut
falsae a uiuentibus tollerentur.