De civitate dei (4.27)

CAPUT XXVII. De tribus generibus deorum, de quibus Scaeuola pontifex disputauit.

Relatum est in litteras doctissimum pontificem Scaeuolam
disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis, alterum
a philosophis, tertium a principibus ciuitatis. Primum
genus nugatorium dicit esse, quod multa de dis fingantur
indigna; secundum non congruere ciuitatibus, quod habeat
aliqua superuacua, aliqua etiam quae obsit populis nosse. De
superuacuis non magna causa est; solet enim et a iuris peritis
dici: Superflua non nocent. Quae sunt autem illa, quae
prolata in multitudinem nocent ? (Haec, inquit, non esse deos [*]

Herculem, Aesculapium, Castorem, Pollucem; proditur enim
a doctis, quod homines fuerint et humana condicione defecerint.\'
Quid aliud? \'Quod eorum qui sint di non habeant ciuitates
uera simulacra, quod uerus Deus nec sexum habeat nec
aetatem nec definita corporis membra.\' Haec pontifex nosse
populos non uult; nam falsa esse non putat. Expedire igitur
existimat falli in religione ciuitates. Quod dicere etiam in
libris rerum diuinarum Varro ipse non dubitat. Praeclara
religio, quo confugiat liberandus infirmus, et cum ueritatem
qua liberetur inquirat, credatur ei expedire quod fallitur.
Poeticum sane deorum genus quur Scaeuola respuat, eisdem
litteris non tacetur: quia sic uidelicet deos deformant, ut nec
bonis hominibus conparentur, cum alium faciant furari, alium
adulterare, sic item aliquid aliter turpiter adque inepte dicere
ac facere; tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis,
uictas duas a Venere Troiam euertisse; Iouem ipsum
conuerti in bouem aut cygnum, ut cum aliqua concumbat;
deam homini nubere; Saturnum liberos deuorare: nihil denique
posse confingi miraculorum adque uitiorum, quod non ibi
reperiatur adque ab deorum natura longe absit.s o Scaeuola
pontifex maxime, ludos tolle, si potes; praecipe populis, ne
tales honores dis inmortalibus deferant, ubi crimina deorum
libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. Si autem
tibi responderit populus: Vos nobis inportastis ista pontifices:
deos ipsos roga, quibus instigantibus ista iussistis, ne talia
sibi iubeant exhiberi. Quae si mala sunt et propterea nullo
modo de deorum maiestate credenda, maior est deorum iniuria,
de quibus inpune finguntur. Sed non te audiunt, [*]
daemones sunt. praua docent, turpibus gaudent: non solum non
deputant iniuriam, si de illis ista fingantur, sed eam potius
iniuriam ferre non possunt, si per eorum sollemnia non agantur.
Iam uero si aduersus eos Ionem iuterpelles, maxime ob eam
causam, quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur:
nonne etiamsi Deum Iouem nuncupatis, a quo regitur totus
adque administratur hic mundus, eo illi fit a uobis maxima
iniuria, quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem
esse perhibetis?