De civitate dei (4.21)

CAPUT XXI. Quod unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti.

Has deas non ueritas, sed uanitas facit; haec enim ueri
Dei munera sunt, non ipsae sunt deae. Verum tamen ubi est
uirtus et felicitas, quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit, cui
uirtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda conplectitur
uirtus, omnia optanda felicitas. Si Iuppiter, ut haec
daret, ideo colebatur, quia, si bonum aliquid est latitudo regni
adque diuturnitas, ad eandem pertinet felicitatem: quur non
intellectum est dona Dei esse, non deas? Si autem putatae
sunt deae, saltem alia tanta deorum turba non quaereretur.
Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium, quae
sicut uoluerunt pro sua opinatione finxerunt, inueniant si
possunt aliquid, quod praestari ab aliquo deo possit homini
habenti uirtutem, habenti felicitatem. Quid doctrinae uel a
Mercurio uel a Minerua petendum esset, cum uirtus omnia
secum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque uiuendi uirtus
a ueteribus definita est. Unde ab eo, quod Graece Aperrj dicitur
uirtus, nomen artis Latinos traduxisse putauerunt. Sed si uirtus
non nisi ad ingeniosum posset uenire, quid opus erat deo
Catio patre, qui catos, id est acutos faceret, cum hoc posset
conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est,
unde, etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas,
ut hoc ei conciliata donaret, conferret hoc parentibus eius
cultoribus suis, ut eis ingeniosi filii nascerentur. Quid opus
erat parturientibus inuocare Lucinam, cum, si adesset Felicitas,
non solum bene parerent, sed etiam bonos? Quid necesse erat [*]

Opi deae commendare nascentes, deo Vaticano uagientes, deae
Cuninae iacentes, deae Ruminae sugentes, deo Statilino stantes,
deae Adeonae adeuntes, Abeonae abeuntes; deae Menti, ut
bonam haberent mentem, deo Volumno et deae Volumnae, ut
bona uellent; dis nuptialibus, ut bene coniugarentur, dis
agrestibus, ut fructus uberrimos caperent, et maxime ipsi
diuae Fructeseae; Marti et Bellonae, ut bene belligerarent,
deae Victoriae, ut uincerent; deo Honori, ut honorarentur,
deae Pecuniae, ut pecuniosi essent, deo Aesculano et filio eius
Argentino, ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam
ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt, quia prius aerea
pecunia in usu coepit esse, post argentea. Miror autem, quod
Argentinus non genuit Aurinum, quia et aurea subsecuta est.
Quem deum isti si haberent, sicut Saturno Iouem, ita et
patri Argentino et auo Aesculano Aurinum praeponerent. Quid
ergo erat necesse propter haec bona uel animi uel corporis
uel externa tantam deorum turbam colere et inuocare (quos
neque omnes commemoraui, nec ipsi potuerunt omnibus bonis
humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et
singulos prouidere), cum posset magno facilique conpendio
una dea Felicitas cuncta conferre, nec solum ad bona capienda
quisquam alius, sed neque ad depellenda mala quaereretur?
Quur enim esset inuocanda propter fessos diua Fessona, propter
hostes depellendos diua Pellonia, propter aegros medicus uel
Apollo uel Aesculapius uel ambo simul, quando esset grande
periculum? Nec deus Spiniensis, ut spinas ex agris eradicaret;
nec dea Rubigo, ut non accederet, rogaretur: una Felicitate
praesente et tuente uel nulla mala exorerentur, uel facillime [*]
pellerentur. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute
et Felicitate tractamus: si felicitas uirtutis est praemium, non
dea, sed Dei donum est; si autem dea est, quur non dicatur
et uirtutem ipsa conferre, quando quidem etiam uirtutem
consequi felicitas magna est?