De civitate dei (4.2)

CAPUT II. De his, quae libro secundo et tertio continentur.

Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos aduersus
eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram
referunt, et commemoraturos quaecumque et quantacumque
occurrere potuissent uel satis esse uiderentur mala, quae illa
ciuitas pertulit uel ad eius imperium prouinciae pertinentes,
antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia
procul dubio nobis tribuerent, si iam uel illis clareret nostra
religio uel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Haec in
secundo et tertio libro satis, quantum existimo, absoluimus,
in secundo agentes de malis morum, quae mala uel sola uel
maxima deputanda sunt, in tertio autem de his malis, quae
stulti sola perpeti exhorrent, corporis uidelicet externarumque
rerum, quae plerumque patiuntur et boni; illa uero mala non
dico patienter, sed libenter habent, quibus ipsi fiunt mali. Et
quam pauca dixi de sola ipsa ciuitate adque eius imperio!
nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. Quid, si
commemorare uoluissem et exaggerare illa mala, quae non
sibi inuicem homines faciunt, sicut sunt uastationes euersionesque
bellantum, sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt
rebus, quae uno loco Apuleius breuiter stringit in eo libello
quem de mundo scripsit, terrena omnia dicens mutationes,
conuersiones et interitus habere? Namque inmodicis tremoribus
terrarum, ut uerbis eius utar, dissiluisse humum et interceptas [*] [*] [*]

urbes cum populis dicit; abruptis etiam imbribus prolutas
totas esse regiones; illas etiam, quae prius fuerant continentes,
hospitibus adque aduenis fluctibus insulatas aliasque desidia
maris pedestri accessu peruias factas; uentis ac procellis
euersas esse ciuitates; incendia de nubibus emicasse, quibus
Orientis regiones conflagratae perierunt, et in Occidentis plagis
scaturrigines quasdam ac proluuiones easdem strages dedisse;
sic ex Aetnae uerticibus quondam effusis crateribus diuino
incendio per decliuia torrentis uice flammarum flumina cucurrisse.
Si haec adque huius modi, quae habet historia, unde
possem, colligere uoluissem, quando finissem, quae illis
temporibus euenerunt, antequam Christi nomen ulla istorum
uana et uerae saluti perniciosa conprimeret. Promiseram etiam
me demonstraturum, quos eorum mores et quam ob causam
Deus uerus ad augendum imperium adiuuare dignatus est, in
cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuuerint
hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et
fallendo nocuerint: unde nunc uideo mihi esse dicendum, et
magis de incrementis imperii Romani. Nam de noxia fallacia
daemonum, quos uelut deos colebant, quantum malorum inuexerit
moribus eorum, in secundo maxime libro non pauca
iam dicta sunt. Per omnes autem absolutos tres libros, ubi
opportunum uisum est, commendauimus, etiam in ipsis bellicis
malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen, cui tantum
honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem, bonis
malisque contulerit, quo modo qui facit solem suum
oriri super bonos et malos et pluit super iustos
et iniustos. [*] [*]