De civitate dei (4.3)

CAPUT III. An latitudo imperii, quae non nisi bellis ad adquiritur, in bonis siue sapientium habenda sit siue felicium.

Iam itaque uideamus, quale sit quod tantam latitudinem
ac diuturnitatem imperii Romani illis dis audent tribuere,
quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium
hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. Quamquam
uellem prius paululum inquirere, quae sit ratio, quae prudentia,
cum hominum felicitatem non possis ostendere, semper in
bellicis cladibus et in sanguine ciuili uel hostili, tamen humano
cum tenebroso timore et cruenta cupiditate uersantium, ut
uitrea laetitia conparetur fragiliter splendida, cui timeatur
horribilius ne repente frangatur, de imperii latitudine ac
magnitudine uelle gloriari. Hoc ut facilius diiudicetur, non
uanescamus inani uentositate iactati adque obtundamus intentionis
aciem altisonis uocabulis rerum, cum audimus populos
regna prouincias; sed duos constituamus homines (nam singulus
quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum
est ciuitatis et regni, quantalibet terrarum occupatione latissimi),
quorum duorum hominum unum pauperem uel potius
mediocrem, alium praediuitem cogitemus; sed diuitem timoribus
anxium, maeroribus tabescentem, cupiditate flagrantem,
numquam securum, semper inquietum, perpetuis inimicitiarum
contentionibus anhelantem, augentem sane his miseriis patrimonium
suum in inmensum modum adque illis augmentis
curas quoque amarissimas aggerantem; mediocrem uero illum
re familiari parua adque succincta sibi sufficientem, carissimum
suis, cum cognatis uicinis amicis dulcissima pace gaudentem,
pietate religiosum, benignum mente, sanum corpore, uita
parcum, moribus castum, conscientia securum. Nescio utrum [*]

quisquam ita desipiat, ut audeat dubitare quem praeferat.
Ut ergo in his duobus hominibus, ita in duabus familiis, ita
in duobus populis, ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis,
qua uigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur,
facillime uidebimus ubi habitet uanitas et ubi felicitas.
Quapropter si uerus Deus colatur eique sacris ueracibus et
bonis moribus seruiatur, utile est ut boni longe lateque diu \'
regnent; neque hoc tam ipsis quam illis utile est, quibus
regnant. Nam quantum ad ipsos pertinet, pietas et probitas
eorum, quae magna Dei dona sunt, sufficit eis ad ueram
felicitatem, qua et ista uita bene agatur et postea percipiatur
aeterna. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis
praestatur quam rebus humanis; malorum uero regnum
magis regnantibus nocet, qui suos animos uastant scelerum
maiore licentia; his autem, qui eis seruiendo subduntur, non
nocet nisi propria iniquitas. Nam iustis quidquid malorum
ab iniquis dominis inrogatur, non est poena criminis, sed
uirtutis examen. Proinde bonus etiamsi seruiat, liber est;
malus autem etiamsi regnet, seruus est, nec unius hominis,
sed, quod est grauius, tot dominorum quot uitiorum. De
quibus uitiis cum ageret scriptura diuina: A quo enim
quis, inquit, deuictus est, huic et seruus addictus
est.