De civitate dei (4.10)

CAPUT X. Quas opiniones secuti sint, qui diuersos deos diuersis mundi partibus praefecerunt.

Quur illi etiam Iuno uxor adiungitur, quae dicatur \'soror
et coniux\'? Quia Iouem, inquiunt, in aethere accipimus, in
aere Iunonem, et haec duo elementa coniuncta sunt, alterum
superius, alterum inferius. Non est -ergo ille, de quo dictum
est \'louis omnia plena\', si aliquam partem inplet et Iuno.
An uterque utrumque inplet, et ambo isti coniuges et in
duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Quur ergo
aether datur Ioui, aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent:
quid est quod mare Neptuno tribuitur, terra Plutoni? Et ne
ipsi quoque sine coniugibus remanerent, additur Neptuno
Salacia, Plutoni Proserpina. Nam sicut inferiorem caeli partem,
id est aerem, inquiunt, Iuno tenet, ita inferiorem maris Salacia
et terrae inferiorem Proserpina. Quaerunt quem ad modum
sarciant fabulas, nec inueniunt. Si enim haec ita essent, tria
potius elementa mundi esse, non quattuor, eorum ueteres
proderent, ut singula deorum coniugia diuiderentur singulis [*] [*]

elementis. Nunc uero omni modo adfirmauerunt aliud esse
aetherem, aliud aerem. Aqua uero siue superior siue inferior
utique aqua est; puta quia dissimilis: numquid in tantum ut
aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esso quam
terra quantalibet diuersitate distincta? Deinde ecce iam totus
in his quattuor uel tribus elementis corporeus conpletus est
mundus: Minerua ubi erit? quid tenebit? quid inplebit?
Simul enim cum his in Capitolio constituta est, cum ista
filia non sit amborum. Aut si aetheris partem superiorem
Mineruam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod
de Iouis capite nata sit: quur non ergo ipsa potius deorum
regina deputatur, quod sit Ioue superior? An quia indignum
erat praeponere patri filiam? Quur non de Ioue ipso erga
Saturnum iustitia ista seruata est? An quia uictus est? Ergo
pugnarunt? Absit, inquiunt; fabularum est ista garrulitas.
Ecce fabulis non credatur et de dis meliora sentiantur: quur
ergo non data est patri Iouis, etsi non sublimior, aequalis
certe sedes honoris? Quia Saturnus, inquiunt, temporis longitudo
est. Tempus ergo colunt, qui Saturnum colunt, et rex
deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. Quid enim
indignum dicitur, cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex
tempore, si caelum est ille et illa terra, cum facta sint utique
caelum et terra? nam hoc quoque in libris suis habent eorum
docti adque sapientes. Neque de figmentis poeticis, sed de
philosophorum libris a Vergilio dictum est:

Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether

Coniugis in gremium laetae descendit,

[*] [*]
id est in gremium telluris aut terrae; quia et hic aliquas
differentias uolunt esse adque in ipsa terra aliud Terram,
aliud Tellurem, aliud Tellumonem putant, et hos omnes deos
habent suis nominibus appellatos, suis officiis distinctos, suis
aris sacrisque ueneratos. Eandem terram etiam matrem deum
uocant, ut iam poetae tolerabiliora confingant, si secundum
istorum non poeticos, sed sacrorum libros non solum Iuno,
\'soror et coniux), sed etiam mater est Iouis. Eandem terram
Cererem, eandem etiam Vestam uolunt, cum tamen saepius
Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos,
sine quibus ciuitas esse non potest, et ideo illi uirgines solere
seruire, quod sicut ex uirgine, ita nihil ex igne nascatur.
Quam totam uanitatem aboleri et extingui utique ab illo
oportuit, qui est natus ex uirgine. Quis enim ferat, quod,
cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint, aliquande
Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere, ut
uanescat in ancillis eius honorata uirginitas? Si enim Vesta
Venus est, quo modo ei rite uirgines a Veneriis operibus abstinendo
seruierunt? An Veneres duae sunt, una uirgo, altera
mulier? An potius tres, una uirginum, quae etiam Vesta est,
alia coniugatarum, alia meretricum? Cui etiam Phoenices
donum dabant de prostitutione filiarum, antequam eas iungerent
uiris. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique
uirgo, quoniam habet maritum. Absit autem ut meretrix, ne
filio Iunonis et cooperario Mineruae facere uideamur iniuriam.
Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus
imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. Rursus,
inquiunt, ad fabulas redis. Quae ista iustitia est, nobis [*]
suscensere, quod talia dicimus de dis eorum, et sibi non suscensere,
qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum
suorum? Et (quod esset incredibile, nisi contestatissime probaretur)
haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem
instituta sunt eorundem deorum.