De civitate dei (4.11)

CAPUT XI. De multis dis, quos doctiores paganorum unum eundemque Iouem esse defendunt.

Quotlibet igitur physicis rationibus et disputationibus adserant:
modo sit Iuppiter corporei huius mundi animus, qui
uniuersam istam molem ex quattuor uel quot eis placet
elementis constructam adque conpactam inplet et mouet,
modo inde suas partes sorori et fratribus cedat; modo sit
aether, ut aerem Iunonem subterfusam desuper amplectatur;
modo totum simul cum aere sit ipse caelum, terram uero
tamquam coniugem eandemque matrem (quia hoc in diuinis
turpe non est) fecundis imbribus et seminibus fetet; modo
autem (ne sit necesse per cuncta discurrere) deus unus, de
quo multi a poeta nobilissimo dictum putant:

deum namque ire per omnes

Terrasque tractusque maris caelumque profundum;

ipse in aethere sit Iuppiter, ipse in aere Iuno, ipse in mari
Neptunus, in inferioribus etiam maris ipse Salacia, in terra
Pluto, in terra inferiore Proserpina, in focis domesticis Vesta,
in fabrorum fornace Vulcanus, in sideribus sol et luna et
stellae, in diuinantibus Apollo, in merce Mercurius, in Iano
initiator, in Termino terminator, Saturnus in tempore, Mars [*] [*] [*] [*]
et Bellona in bellis, Liber in uineis, Ceres in frumentis,
Diana in siluis, Minerua in ingeniis; ipse sit postremo etiam
in illa turba quasi plebeiorum deorum; ipse praesit nomine
Liberi uirorum seminibus et nomine Liberae feminarum, ipse
sit Diespater, qui partum perducat ad diem; ipse sit dea
Mena, quam praefecerunt menstruis feminarum, ipse Lucina,
quae a parturientibus inuocetur; ipse opem ferat nascentibus
excipiendo eos sinu terrae et uocetur Opis, ipse in uagitu os
aperiat et uocetur deus Vaticanus; ipse leuet de terra et
uocetur dea Leuana, ipse cunas tueatur et uocetur Cunina;
non sit alius, sed ipse in illis deabus, quae fata nascentibus
canunt et uocantur Carmentes; praesit fortuitis uoceturque
Fortuna; in diua Rumina mammam paruulo inmulgeat, quia
rumam dixerunt ueteres mammam; in diua Potina potionem
ministret, in diua Educa escam praebeat; de pauore infantum
Pauentia nuncupetur, de spe, quae uenit, Venilia, de uoluptate
Volupia, de actu Agenoria; de stimulis, quibus ad nimium
actum homo inpellitur, dea Stimula nominetur; Strenia dea sit
strenuum faciendo, Numeria, quae numerare doceat, Camena,
quae canere; ipse sit et deus Consus praebendo consilia et
dea Sentia sententias inspirando; ipse dea Iuuentas, quae post
praetextam excipiat iuuenalis aetatis exordia; ipse sit et Fortuna
barbata, quae adultos barba induat (quos honorare noluerunt,
ut hoc qualecumque numen saltem masculum deum
uel a barba Barbatum, sicut a nodis Nodutum, uel certe non
Fortunam, sed quia barbas habet Fortunium nominarent; [*]
ipse in Iugatino deo coniuges iungat, et cum uirgini uxori
zona soluitur, ipse inuocetur et dea Virginensis uocetur; ipse
sit Mutunus uel Tutunus, qui est aput Graecos Priapus: si
non pudet, haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi
(non enim omnia dicenda arbitratus sum), hi omnes di deaeque
sit unus Iuppiter, siue sint, ut quidam uolunt, omnia ista
partes eius siue uirtutes eius, sicut eis uidetur, quibus eum
placet esse mundi animum, quae sententia uelut magnorum
multumque doctorum est. Haec si ita sunt (quod quale sit,
nondum interim quaero), quid perderent, si unum Deum colerent
prudentiore conpendio? Quid enim eius contemneretur,
cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit, ne praetermissae
siue neglectae partes eius irascerentur: non ergo, ut
uolunt, uelut unius animantis haec tota uita est, quae omnes
continet deos, quasi. suas uirtutes uel membra uel partes; sed
suam quaeque pars habet uitam a ceteris separatam, si praeter
alteram irasci altera potest, et alia placari, alia concitari. Si
autem dicitur omnes simul, id est totum ipsum Iouem, potuisse
offendi, si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur,
stulte dicitur. Nulla quippe illarum praetermitteretur,
cum ipse unus, qui haberet omnia, coleretur. Nam ut alia
omittam, quae sunt innumerabilia, cum dicunt omnia sidera
partes Iouis esse et omnia uiuere adque rationales animas
habere, et ideo sine controuersia deos esse, non uident quam
multos non colant, quam multis aedes non construant, aras
non statuant, quas tamen paucissimis siderum statuendas
esse putauerunt et singillatim sacrificandum. Si igitur irascuntur,
qui non singillatim coluntur, non metuunt paucis placatis
toto caelo irato uiuere? Si autem stellas omnes ideo colunt,
quia in Ioue sunt quem colunt, isto conpendio possent in [*] [*]
illo uno omnibus supplicare (sic enim nemo irasceretur, cum
in illo uno nemo contemneretur) potius quam cultis quibusdam
iusta irascendi causa illis, qui praetermissi essent,
multo numerosioribus praeberetur, praesertim cum eis de
superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur
Priapus.-