De civitate dei (3.21)

CAPUT XXI. Quam ingrata fuerit Romana ciuitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit, quando eam Sallustius optimam fuisse describit.

Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense,
quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit
egisse Romanos (multa enim praetereo suscepti operis modum
cogitans), eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque
concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque
belli Punici secundi tam horrendi, tam exitiosi, tam
periculosi praeclarus mirabilisque confector, uictor Hannibalis
domitor que Carthaginis, cuius ab adulescentia uita describitur
dis dedita templisque nutrita, inimicorum accusationibus cessit
carensque patria, quam sua uirtute saluam et liberam
reddidit, in oppido Linternensi egit reliquam conpleuitque
uitam, post insignem suum triumphum nullo illius urbis
captus desiderio, ita ut iussisse perhibeatur, ne saltem mortuo
in ingrata patria funus fieret. Deinde tunc primum per Gn.
Manlium proconsulem de Gallograecis triumphantem Asiatica
luxuria Romam omni hoste peior inrepsit. Tunc enim primum
lecti aerati et pretiosa stragula uisa perhibentur; tunc inductae
in conuiuia psaltriae et alia licentiosa nequitia. Sed nunc de
his malis, quae intolerabiliter homines patiuntur, lion de his,
quae libenter faciunt, dicere institui. Unde illud magis, quod
de Scipione commemoraui, quod cedens inimicis extra patriam,
quam liberauit, mortuus est, ad praesentem pertinet [*] [*] [*]

disputationem, quod ei Romana numina, a quorum templis auertit
Hannibalem, non reddiderunt uicem, quae propter istam
tantummodo coluntur felicitatem. Sed quia Sallustius eo
tempore ibi dixit mores optimos fuisse, propterea hoc de
Asiana luxuria commemorandum putaui, ut intellegatur etiam
illud a Sallustio in conparationem aliorum temporum dictum,
quibus temporibus peiores utique in grauissimis discordiis
mores fuerunt. Nam tunc, id est inter secundum et
postremum bellum Carthaginiense, lata est etiam lex illa
Voconia, ne quis heredem feminam faceret, nec unicam
filiam. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit, ignoro.
Verum tamen toto illo interuallo duorum bellorum Punicorum
tolerabilior infelicitas fuit. Bellis tantummodo foris conterebatur
exercitus, sed uictoriis consolabatur; domi autem nullae,
sicut alias, discordiae saeuiebant. Sed ultimo bello Punico
uno impetu alterius Scipionis, qui ob hoc etiam ipse Africani
cognomen inuenit, aemula imperii Romani ab stirpe deleta
est, ac deinde tantis malorum aggeribus obpressa Romana
res publica, ut prosperitate ac securitate rerum, unde nimium
corruptis moribus mala illa congesta sunt, plus nocuisse
monstretur tam cito euersa, quam prius nocuerat tam diu
aduersa Carthago. Hoc toto tempore usque ad Caesarem
Augustum, qui uidetur non adhuc uel ipsorum opinione gloriosam,
sed contentiosam et exitiosam et plane iam eneruem ac
languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad
regale arbitrium cuncta reuocasse et quasi morbida uetustate
conlapsam ueluti instaurasse ac renouasse rem publicam; toto
ergo isto tempore omitto ex aliis adque aliis causis etiam adque
etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia [*]
maculosum; uolauerant enim pulli de cauea et Mancino consuli,
ut aiunt, augurium malum fecerant; quasi per tot annos,
quibus illa exigua ciuitas Romanum circumsessa exercitum
adflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam
coeperat, alii contra eam alio augurio processerunt.