De civitate dei (3.20)

CAPUT XX. De exitu Saguntinorum, quibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus di Romani auxilium non tulerunt.

Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius
ac miserabili querella dignius quam exitium [*]

Saguntinorum fuit. Haec quippe Hispaniae ciuitas amicissima populi
Romani, dum eidem populo fidem seruat, euersa est. Hinc
enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesiuit,
quibus eos inritaret ad bellum. Saguntum ferociter ergo
obsidebat. Quod ubi Romae auditum est, missi legati ad
Hannibalem, ut ab eius obsidione discederet. Contemti Carthaginem
pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti
infectoque negotio Romam redeunt. Dum hae morae aguntur,
misera illa ciuitas opulentissima, suae rei publicae Romanaeque
carissima, octauo uel nono a Poenis mense deleta est.
Cuius interitum legere, quanto magis scribere, horroris est.
Breuiter tamen eum commemorabo; ad rem quippe quae agitur
multum pertinet. Primo fame contabuit; nam etiam suorum
cadaueribus a nonnullis pasta perhibetur. Deinde omnium
fessa rerum, ne saltem captiua in manus Hannibalis perueniret,
ingentem rogum publice struxit, in quem ardentem ferro etiam
trucidatos omnes se suosque miserunt. Hic aliquid agerent
di helluones adque nebulones, sacrificiorum adipibus inhiantes
et fallacium diuinationum caligine decipientes; hic aliquid
agerent, ciuitati populi Romani amicissimae subuenirent, fidei
conseruatione pereuntem perire non sinerent. Ipsi utique medii
praefuerunt, cum Romanae rei publicae interiecto foedere
copulata est. Custodiens itaque [fideliter], quod ipsis praesidibus
placito iunxerat, fide uinxerat, iuratione constrinxerat, a
perfido obsessa obpressa consumta est. Si ipsi di tempestate
adque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus
terruerunt longeque miserunt: tunc primum tale aliquid
facerent. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis
Romanorum ideo periclitantibus, ne Romanis frangerent fidem,
et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis, qui [*] [*] [*]
pro se pugnabant adque aduersus Hannibalem opulenti erant,
potuisse tempestate saeuire. Si ergo tutores essent Romanae
felicitatis et gloriae, tam graue ab ea crimen Saguntinae
calamitatis auerterent; nunc uero quam stulte creditur, dis
illis defensoribus Romam uictore Hannibale non perisse, qui
Saguntinae urbi non potuerunt, ne pro eius periret amicitia,
subuenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius
modi aliquid pro fide euangelica pateretur, quamquam se ipse
nec ferro nec ignibus corrupisset, sed tamen si pro fide
euangelica excidium pateretur: ea spe pateretur, qua in Christum
crediderat, non mercede breuissimi temporis, sed aeternitatis
interminae. Pro istis autem dis, qui propterea coli
perhibentur, propterea colendi requiruntur, ut harum labentium
adque transeuntium rerum felicitas tuta sit, quid nobis defensores
et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt,
nisi quod de illo Regulo extincto? Hoc quippe interest,
quod ille unus homo, haec tota ciuitas; utriusque tamen
interitus causa conseruatio fidei fuit. Propter hanc enim ad
hostes et redire ille uoluit, et noluit ista transire. Conseruata
ergo prouocat deorum iram fides? an possunt et dis propitiis
perire non solum quique homines, uerum etiam integrae ciuitates?
Utrum uolunt. eligant. Si enim fidei seruatae irascuntur
illi di, quaerant perfidos, a quibus colantur; si autem etiam
illis propitiis multis grauibusque cruciatibus adflicti interire
homines ciuitatesque possunt, nullo fructu felicitatis huius
coluntur. Desinant igitur suscensere, qui sacris deorum suorum
perditis se infelices esse factos putant. Possent enim illis non
solum manentibus, uerum etiam fauentibus non sicut modo [*]
de miseria murmurare, sed sicut tunc Regulus et Saguntini
excruciati horribiliter etiam penitus interire.