De civitate dei (3.17)

CAPUT XVII. Post initia consularis imperii quibus malis uexata fuerit Romana res publica, dis non opitulantibus, quos colebat.

\'Tunc iam deminuto paululum metu, non quia bella conquieuerant,
sed quia non tam graui pondere urgebant, finito
scilicet tempore, quo aequo iure ac modesto agitatum est,
secuta sunt quae idem Sallustius breuiter explicat: \'Dein
seruili imperio patres plebem exercere, de uita adque tergo
regio more consulere, agro pellere et ceteris expertibus soli [*] [*]

in imperio agere. Quibus saeuitiis et maxime faenore obpressa
plebes, cum adsiduis bellis tributum et militiam simul toleraret,
armata montem sacrum adque Auentinum insedit, tumque
tribunos plebis et alia iura sibi parauit. Discordiarum et
certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum,)
Quid itaque ego tantas moras uel scribens patiar, uel lecturis
adferam? Quam misera fuerit illa res publica, tam longa
aetate per tot annos usque ad secundum bellum Punicum
bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus discordiis
seditionibusque ciuilibus, a Sallustio breuiter intimatum est.
Proinde uictoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt,
sed inania solacia miserorum et ad alia adque alia sterilia
mala subeunda inlecebrosa incitamenta minime quietorum.
Nec nobis, quia hoc dicimus, boni Romani prudentesque
suscenseant: quamquam de hac re nec petendi sint nec monendi,
quando eos minime suscensuros esse certissimum est. Neque
enim grauius uel grauiora dicimus auctoribus eorum et stilo
et otio multum inpares; quibus tamen ediscendis et ipsi
elaborauerunt et filios suos elaborare conpellunt. Qui autem
suscensent, quando me ferrent, si ego dicerem, quod Sallustius
ait? Plurimae turbae, seditiones et ad postremum bella ciuilia
orta sunt, dum pauci potentes, quorum in gratiam plerique
concesserant, sub honesto patrum aut plebis nomine dominationes
adfectabant; bonique et mali ciues appellati, non ob
merita in rem publicam, omnibus pariter corruptis, sed uti
quisque locupletissimus et iniuria ualidior, quia praesentia
defendebat, pro bono ducebatur\'. Porro si illi scriptores
historiae ad honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala [*] [*]
ciuitatis propriae non tacere, quam multis locis magno praeconio
laudare conpulsi sunt, cum aliam ueriorem, quo ciues aeterni
legendi sunt, non haberent: quid nos facere conuenit, quorum
spes quanto in Deo melior et certior, tanto maior debet esse
libertas, cum mala praesentia Christo nostro inputant, ut
infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea ciuitate,
in qua sola iugiter feliciterque uiuendum est? Nec in deos
eorum horribiliora nos dicimus, quam eorum identidem auctores,
quos legunt et praedicant, quando quidem et ex ipsis quae
diceremus accepimus, et nullo modo dicere uel talia uel
cuncta sufficimus.

Ubi ergo erant illi di, qui propter exiguam fallacemque
mundi huius felicitatem colendi existimantur, cum Romani,
quibus se colendos mendacissima astutia uenditabant, tantis
calamitatibus uexarentur? Ubi erant, quando Valerius consul
ab exulibus et seruis inscensum Capitolium cum defensaret
occisus est faciliusque ipse prodesse potuit aedi Iouis quam
illi turba tot numinum cum suo maximo adque optimo rege,
cuius templum liberauerat, subuenire? Ubi erant, quando
densissimis fatigata ciuitas seditionum malis, cum legatos
Athenas missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur,
graui fame pestilentiaque uastata est? Ubi erant, quando
rursus populus, cum fame laboraret, praefectum annonae
primum creauit, adque illa fame inualescente Spurius Maelius,
quia esurienti multitudini frumenta largitus est, regni adfectati
crimen incurrit et eiusdem praefecti instantia per dictatorem
L. Quintium aetate decrepitum a Quinto Seruilio magistro
equitum cum maximo et periculosissimo tumultu ciuitatis
occisus est? Ubi erant, quando pestilentia maxima exorta dis [*]

inutilibus populus diu multumque fatigatus noua lectisternia,
quod numquam antea fecerat, exhibenda arbitratus est? Lecti
autem sternebantur in honorem deorum, unde hoc sacrum
uel potius sacrilegium nomen accepit. Ubi erant, quando per
decem continuos annos male pugnando crebras et magnas
clades aput Veios exercitus Romanus acceperat, nisi per
Furium Camillum tandem subueniretur, quem postea ciuitas
ingrata damnauit? Ubi erant, quando Galli Romam ceperunt
spoliauerunt, incenderunt caedibus inpleuerunt? Ubi erant,
cum illa insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit, qua
et ille Furius Camillus extinctus est, qui rem publicam
ingratam et a Veientibus ante defendit et de Gallis postea
uindicauit? In hac pestilentia scaenicos ludos aliam nouam
pestem non corporibus Romanorum, sed, quod est multo
perniciosius, moribus intulerunt. Ubi erant, quando alia pestilentia
grauis de uenenis matronarum exorta credita est, quarum
supra fidem multarum adque nobilium mores deprehensi sunt
omni pestilentia grauiores? uel quando in Caudinas furculas
a Samnitibus obsessi ambo cum exercitu consules foedus cum
eis foedum facere coacti sunt, ita ut equitibus Romanis
sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis aliisque spoliati
priuatique tegminibus sub iugum hostium in uestimentis
singulis mitterentur? uel quando graui pestilentia ceteris
laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt?
uel quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab
Epidauro quasi medicum deum Roma aduocare adque adhibere
conpulsa est, quoniam regem omnium Iouem, qui iam diu in
Capitolio sedebat, multa stupra, quibus adulescens uacauerat, [*]
non permiserant fortasse discere medicinam P uel cum conspirantibus
uno tempore hostibus Lucanis, Bruttiis, Samnitibus,
Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati pel\'emti
sunt, deinde cum praetore obpressus exercitus septem tribunis
cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus? uel quando
post longas et graues Romae seditiones, quibus ad ultimum
plebs in Ianiculum hostili diremtione secesserat, huius mali
tam dira calamitas erat, ut eius rei causa, quod in extremis
periculis fieri solebat, dictator crearetur Hortensius, qui plebe
reuocata in eodem magistratu exspirauit, quod nulli dictatori
ante contigerat, et quod illis dis iam praesente Aesculapio
grauius crimen fuit?

Tum uero tam multa bella ubique crebruerunt, ut inopia
militum proletarii illi, qui eo, quod proli gignendae uacabant,
ob egestatem militare non ualentes hoc nomen acceperant,
militiae conscriberentur. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus,
rex Graeciae, tunc ingenti gloria celebratus, Romanorum hostis
effectus est. Cui sane de rerum futuro euentu consulenti satis
urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit, ut, e duobus
quidquid accidisset, ipse diuinus haberetur (ait enim: Dico
te, Pyrrhe, uincere posse Romanos\') adque ita, siue Pyrrhus
a Romanis siue Romani a Pyrrho uincerentur, securus fatidicus
utrumlibet expectaret euentum. Quae tunc et quam horrenda
utriusque exercitus clades! In qua tamen superior Pyrrhus extitit,
ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare diuinum,
nisi proxime alio proelio Romani abscederent superiores. [*]

Adque in tanta strage bellorum etiam pestilentia grauis exorta
est mulierum. Nam priusquam maturos partus ederent, grauidae
moriebantur. Ubi se, credo, Aesculapius excusabat, quod
archiatrum, non obstetricem profitebatur. Pecudes quoque
similiter interibant, ita ut etiam defecturum genus animalium
crederetur. Quid? hiems illa memorabilis tam incredibili
inmanitate saeuiens, ut niuibus horrenda altitudine etiam in
foro per dies quadraginta manentibus Tiberis quoque glacie ,
duraretur, si nostris temporibus accidisset, quae isti et quanta
dixissent! Quid? illa itidem ingens pestilentia, quamdiu saeuiit,
quam multos peremit! Quae cum in annum alium multo
grauius tenderetur frustra praesente Aesculapio, aditum est
ad libros Sibyllinos. In quo genere oraculorum, sicut Cicero
in libris de diuinatione commemorat, magis interpretibus ut
possunt seu uolunt dubia coniectantibus credi solet. Tunc
ergo dictum est eam esse causam pestilentiae, quod plurimas
aedes sacras multi occupatas priuatim tenerent: sic interim
a magno inperitiae uel desidiae crimine Aesculapius liberatus
est. Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine
prohibente. nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat
supplicatum, adque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus,
ut tamquam uacua sine ullius offensione possent humanis
saltem usibus uindicari? Namque tunc uelut ad sedandam
pestilentiam diligenter repetita adque reparata nisi postea
eodem modo neglecta adque usurpata latitarent, non utique
magnae peritiae Varronis tribueretur, quod scribens de aedibus
sacris tam multa ignorata commemorat. Sed tunc interim
elegans non pestilentiae depulsio, sed deorum excusatio procurata
est. [*] [*]