De civitate dei (3.18)

CAPUT XVIII. Quantae clades Romanos sub bellis Punicis triuerint frustra deorum praesidiis expetitis.

Iam uero Punicis bellis, cum inter utrumque imperium
uictoria diu anceps adque incerta penderet populique duo
praeualidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos
agerent, quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae
nobilesque deletae, quot adflictae, quot perditae ciuitates!
Quam longe lateque tot regiones terraeque uastatae sunt!
Quotiens uicti hinc adque inde uictores! Quid hominum consumtum
est uel pugnantium militum uel ab armis uacantium
populorum! Quanta uis nauium marinis etiam proeliis obpressa
et diuersarum tempestatum uarietate submersa est! Si enarrare
uel commemorare conemur, nihil aliud quam scriptores etiam
nos erimus historiae. Tunc magno metu perturbata Romana
ciuitas ad remedia uana et ridenda currebat. Instaurati sunt
ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares, quorum
celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque
temporibus memoria neglegente perierat. Renouarunt etiam
pontifices ludos sacros inferis et ipsos abolitos annis retrorsum
melioribus. Nimirum ergo, quando renouati sunt, tanta
copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat, cum
profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates
funereasque hinc adque inde uictorias magnos agerent
ludos daemonum et opimas epulas inferorum. Nihil sane
miserabilius primo Punico bello accidit, quam quod ita Romani
uicti sunt, ut etiam Regulus ille caperetur, cuius in primo
et in altero libro fecimus mentionem, uir plane magnus et
uictor antea domitorque Poenorum, qui etiam ipsum primum [*]

bellum Punicum confecisset, nisi auiditate nimia laudis et
gloriae duriores condiciones, quam ferre possent, fessis Carthaginiensibus
imperasset. Illius uiri et captiuitas inopinatissima
et seruitus indignissima, et iuratio fidelissima et mors crudelissima
si deos illos non cogit erubescere, uerum est quod aerei
sunt et non habent sanguinem.

Nec mala illo tempore grauissima intra moenia defuerunt.
Nam exundante nimis ultra morem fluuio Tiberino paene
omnia urbis plana subuersa sunt, aliis impetu quasi torrentis
inpulsis, aliis uelut stagno diuturno madefactis adque sublapsis.
Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. qui
correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo
Vestae suo familiarissimo non pepercit, ubi ei ueluti uitam
perpetuam diligentissima substitutione lignorum non tam honoratae
quam damnatae uirgines donare consuerant. Tunc uero illic
ignis non tantum uiuebat, sed etiam saeuiebat. Cuius impetu
exterritae uirgines sacra illa fatalia, quae iam tres, in quibus
fuerant, presserant ciuitates, cum ab illo incendio liberare
non possent, Metellus pontifex suae quodam modo salutis
oblitus inruens ea semiustus abripuit. Neque enim uel ipsum
ignis agnouit, aut uero erat ibi numen, quod non etiam, si
fuisset, fugisset. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa
homini prodesse potuerunt. Si autem a se ipsis ignem non
repellebant, ciuitatem, cuius salutem tueri putabantur, quid
contra illas aquas flammasque poterant adiuuare? sicut etiam
res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. Haec istis nequaquam
obicerentur a nobis, si illa sacra dicerent non tuendis [*]

his bonis temporalibus instituta, sed significandis aeternis, et
ideo, cum ea, quod corporalia uisibiliaque essent, perire contingeret,
nihil his rebus minui, propter quas fuerant instituta,
et posse ad eosdem usus denuo reparari. Nunc uero caecitate
mirabili eis sacris, quae perire possent, fieri potuisse existimant,
ut salus terrena et temporalis felicitas ciuitatis perire
non posset. Proinde cum illis etiam manentibus sacris uel
salutis contritio uel infelicitas inruisse monstratur, mutare
sententiam, quam defendere nequeunt, erubescunt.