De civitate dei (3.16)

CAPUT XVI. De primis aput Romanos consulibus, quorum alter alterum patria pepulit moxque ipse post atrocissima parricidia a uulnerato hoste uulneratus interiit.

Huic tempori adiciamus etiam tempus illud, quo usque
dicit Sallustius aequo et modesto iure agitatum, dum metus
a Tarquinio et bellum graue cum Etruria positum est. Quamdiu
enim Etrusci Tarquinio in regnum redire conanti opitulati
sunt, graui bello Roma concussa est. Ideo dicit aequo et
modesto iure gestam rem publicam metu premente, non persuadente
iustitia. In quo breuissimo tempore quam funestus
ille annus fuit, quo primi consules creati sunt expulsa regia
potestate! Annum quippe suum non conpleuerunt. Nam Iunius
Brutus exhonoratum eiecit Urbe collegam Lucium Tarquinium
Collatinum; deinde mox ipse in bello cecidit mutuis cum
hoste uulneribus, occisis a se [ipso] primitus filiis suis et
uxoris suae fratribus, quod eos pro restituendo Tarquinio [*] [*]

coniurasse cognouerat. Quod factum Vergilius postea quam
laudabiliter commemorauit, continuo clementer exhorruit. Cum
enim dixisset:

Natosque pater noua bella monentes

Ad poenam pulchra pro libertate uocabit,

mox deinde exclamauit et ait:

Infelix, utcumque ferent ea facta minores.

Quomodolibet, inquit, ea facta posteri ferant, id est praeferant
et extollant, qui filios occidit, infelix est. Et tamquam ad
consolandum infelicem subiungit:

Vincit amor patriae laudumque inmensa cupido.

Nonne in hoc Bruto, qui et filios occidit et a se percusso
hosti filio Tarquinii mutuo percussus superuiuere non potuit
eique potius ipse Tarquinius . superuixit, Collatini collegae
uidetur innocentia uindicata, qui bonus ciuis hoc Tarquinio
pulso passus est, quod tyrannus ipse Tarquinius? Nam et
idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur; sed
Collatinum uidelicet similitudo nominis pressit, quia etiam
Tarquinius uocabatur. Mutare ergo nomen, non patriam cogeretur;
postremo in eius nomine hoc uocabulum minus esset,
L. Collatinus tantummodo uocaretur. Sed ideo non amisit
quod sine ullo detrimento posset amittere, ut et honore
primus consul et ciuitate bonus ciuis carere iuberetur. Etiamne
ista est gloria, Iunii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis
rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam \'uicit amor [*] [*]
patriae laudumque inmensa cupido*? Iam expulso utique
Tarquinio tyranno consul cum Bruto creatus est maritus
Lucretiae L. Tarquinius Collatinus. Quam iuste populus mores
in ciue, non nomen adtendit! Quam inpie Brutus collegam
primae ac nouae illius potestatis, quem posset, si hoc offendebatur,
nomine tantum priuare, et patria priuauit et honore!
Haec mala facta sunt, haec aduersa acciderunt, quando in
illa re publica \'aequo et modesto iure agitatum est\'. Lucretius
quoque, qui in locum Bruti fuerat subrogatus, morbo, antequam
idem annus terminaretur, absumtus est. Ita P. Valerius, qui
successerat Collatino, et M. Horatius, qui pro defuncto Lucretio
suffectus fuerat, annum illum funereum adque tartareum, qui
consules quinque habuit, conpleuerunt, quo anno consulatus
ipsius nouum honorem ac potestatem auspicata est Romana
res publica.