De civitate dei (2.9)

CAPUT VIIII. Quid Romani ueteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse uoluerunt.

Quid hinc autem senserint Romani ueteres, Cicero testatur
in libris, quos de re publica scripsit, ubi Scipio disputans
ait: \'Numquam comoediae, nisi consuetudo uitae pateretur,
probare sua theatris flagitia potuissent\'. Et Graeci quidem
antiquiores uitiosae suae opinionis quandam conuenientiam
seruarunt, aput quos fuit etiam lege concessum, ut quod
uellet comoedia, de quo uellet, nominatim diceret. Itaque,
sicut in eisdem libris loquitur Africanus, quem illa non
adtigit, uel potius quem non uexauit? cui pepercit? Esto,
populares homines inprobos, in re publica seditiosos, Cleonem,
Cleophontem, Hyperbolum laesit. Patiamur, inquit, etsi eius
modi ciues a censore melius est quam a poeta notari. Sed
Periclen, cum iam suae ciuitati maxima auctoritate plurimos
annos domi et belli praefuisset, uiolari uersibus et eos agi
in scaena non plus decuit, quam si Plautus, inquit, noster [*] [*]

uoluisset aut Naeuius Publio et Gn. Scipioni aut Caecilius
Marco Catoni maledicere.\' Dein paulo post: \'Nostrae, inquit,
contra duodecim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent,
in his hanc quoque sanciendam putauerunt, si quis occentauisset
siue carmen condidisset, quod infamiam faceret flagitiumue
alteri. Praeclare. Iudiciis enim magistratuum, disceptationibus
legitimis propositam uitam, non poetarum ingeniis
habere debemus, nec probrum audire nisi ea lege, ut respondere
liceat et iudicio defendere.\' Haec ex Ciceronis quarto de re
publica libro ad uerbum excerpenda arbitratus sum, nonnullis
propter faciliorem intellectum uel praetermissis uel paululum
commutatis. Multum enim ad rem pertinet, quam molior explicare,
si potero. Dicit deinde alia et sic concludit hunc
locum, ut ostendat ueteribus displicuisse Romanis uel laudari
quemquam in scaena uiuum hominem uel uituperari. Sed, ut
dixi, hoc Graeci quamquam inuerecundius, tamen conuenientius
licere uoluerunt, cum uiderent dis suis accepta et grata
esse obprobria non tantum hominum, uerum et ipsorum deorum
in scaenicis fabulis, siue a poetis essent illa conficta,
siue flagitia eorum uera commemorarentur et agerentur in
theatris adque ab eorum cultoribus utinam solo risu, ac non
etiam imitatione digna uiderentur. Nimis enim superbum fuit
famae parcere principum ciuitatis et ciuium, ubi suae famae
parci numina noluerunt. [*]