Arnobii adversus nationes Libri VII (7.44-7.45)

consimili ratione per
alias ire licebit historias et ostendere in his quoque longe
aliud quam esse dii debeant de his ipsis dici et earum
in expositionibus indicari, uelut in hac ipsa quam deinceps
ponam, una ei duabusue coniunctis, fastidium ne inmoderatione
pariatur.

Non imus infitias in annalium scriptis contineri haec

omnia
quae sunt a uobis in oppositione prolata. nam et ipsi pro
modulo ingeniique pro captu et legimus haec eadem et esse
posita scimus, sed quaestionis in hoc summa est, utrumne hi
dii sint, quos saeuire adseueratis offensos reddique ludis et
sacrificiis mites, an sint longe aliud et ab huius ui debeant
et nominis et potentiae segregari. quis est enim primum qui
eos deos existimet fuisse aut esse qui credat, qui motibus et
saltationibus scaenicis, qui cantheriis frustra currentibus uoluptatum
soluuntur in gaudia, ineptas et frigidas actiones spectatum
proficiscuntur e caelo offendique se doleant et suis
honoribus derogatum, si paulisper constiterit ludius aut tibicen
modice interquieuerit fessus, qui praesulem sibi displicuisse
pronuntient, si per circi medium pergat nocens aliquis meritorum
poenas et supplicia redditurus? quae si penitus cuncta
et sine ulla gratificatione cernantur, non tantum ab diis esse
reperientur aliena, uerum ab homine quouis lauto nec ad summos
apices grauitatis ac ponderis instituto.

Quis est enim primum deos illos qui existimet fuisse aut
esse qui credat, qui nocendi habeant saeuiendique naturam **
easque abiciant rursus cyatho uno sanguinis et thuris suffitione
molliti, qui motibus scaenicis et saltationibus histrionum festos
dies ducant et hilaritatis plenissimas uoluptates, qui cantherios [*]

frustra et sine ulla ratione currentes spectatum proficiscantur
e caelo gaudeantque ex his alios transire, transiri, pronos et
cernuos ruere, cum curribus resupinos uerti, trahi alios debiles
et cruribus claudicare praefractis, qui praesulem sibi displicuisse
pronuntient, si per circi medium pergat nocens aliquis
meritorum poenas et supplicia redditurus, qui offendi se doleant
et suis honoribus derogatum, si paulisper constiterit ludius,
jnterquieuerit tibicen fessus, puer ille matrimus decidat
fortuito alicuius instabilitate * prolapsus? quae si penitus
cuncta et sine ulla partium gratificatione pendantur, non tantum
longe longeque ab diis esse reperiuntur aliena, uerum a
quouis homine sentiente communia nec ad studium ueri rationum
cognitionibus erudito.

Post aduectos, inquitis, transmarinis ex gentibus deos quosdam
postque condita his templa, post cumulatas sacrificiis aras
male habens sese recreatus conualuit populus et pestilentes
morbi inducta sinceritate fugerunt. qui, effamini, dii quaeso?
Aesculapius, inquitis, Epidauro, bonis deus ualetudinibus
praesidens et Tiberina in insula constitutus. si esset nobis
animus scrupulosius ista tractare, uobis ipsis obtineremus auctoribus,
minime illum fuisse diuum, qui conceptus et natus
muliebri aluo esset, qui annorum gradibus ad eum finem ascendisset
aetatis in quo illum uis fulminis, uestris quemadmodum
litteris continetur, et uita expulisset et lumine. sed
quaestione ab ista discedimus, Coronidis filius sit, ut uultis
ex immortalium numero et perpetua praeditus sublimitate
caelesti. ex Epidauro tamen quid est aliud adlatum nisi magni
agminis coluber? fidem si annalium sequimur et exploratam
eis adtribuimus ueritatem, nihil, ut conscriptum est, aliud.

quid ergo dicemus? Aesculapius iste quem praedicatis, deus. [*]
praestans, sanctus deus, salutis dator, ualetudinum pessimarum
propulsator, prohibitor et extinctor, serpentis est forma et
circumscriptione finitus, per terram reptans, caeno natis ut
uermiculis mos est, solum mento radit et pectore, tortuosis
uoluminibus se trahens, atque ut pergere prorsus possit, partem
sui postremam conatibus prioris adducit.

et quoniam legitur
usus cibis etiam, quibus uita in corporibus inmoratur, habet
patulas fauces, quibus cibos transuoret oris hiatibus adpetitos,
habet receptaculum uentris et ubi mansa et uorata decoquat
uiscera, sanguis detur at corpori et uiribus redintegratio subrogetur,
habet et extremos tramites, per quos inmunda faex
eat auersabili corpora foeditate deonerans. si quando mutat
loca et ab aliis transgredi in alias regiones parat, non ut deus
obscure per caeli euolat sidera punctoque in temporis ubi
causa postulauerit sistitur, sed uelut animal brutum uehiculum
quo sustineatur petit, undas pelagi uitat atque ut tutus possit
incolumisque praestari, cum hominibus nauem ascendit et ille
publicae sanitatis deus fragili se ligno et tabularum compagibus
credit. non arbitramur euincere atque obtinere uos posse,
Aesculapium illum fuisse serpentem, nisi hunc colorem uolueritis
inducere, ut in anguem dicatis conuertisse se deum,
quominus curiose possent quisnam esset aut qualis homines
intueri. quod si fuerit a uobis dictum, quam infirmiter inualideque
dicatur, ipsa rerum inaequalitas indicabit. si enim

se
deus uideri ab hominibus euitabat, nec in forma serpentis uelle
debuit conspici, cum in qualibet forma non ab ipso se alius,
sed ipse esset futurus. sin autem intenderat cernendum se
dare-non enim debuit oculorum negare se conspectui – cur non [*]
talem uideri se praebuit, qualem sciebat se esse qualemque
se nouerat sui numinis in potentia contineri ? erat enim hoc
potius multoque praestantius augustaeque conueniens dignitati
quam fieri beluam horrentisque animalis in similitudinem uerti
et dare ambiguis contradictionibus locum, essetne uerus deus
an nescio quid aliud longeque ab supera sublimitate seiunctum.