Epistulae (7)

VII. DOMINO SANCTO ET IN CHRISTO DEUINCTISSIMO FRATRI GRAECO DIACONO FAUSTUS.

Honoratus officio tuo, honoratus iudicio, prouocatus affectu
loquar tecum in humilitate sincera, in libertate beniuola, in
caritate non ficta, in uerbo ueritatis. et licet mihi tacendi
causam indicere potueris, dum benigno ac nimis credulo animo
tantum paene mihi quantum tibi peritiae et eruditionis indulges,
tamen per interrogandi sollicitudinem inposuisti mihi respondendi
necessitatem, qua cum absente non sine trepidatione mihi
aestimo conloquendum, quia de rebus tam profundis et meas
ac tuas uires excedentibus non minus periculi est respondere
quam incondito stilo ingentia sacramenta committere, et ideo
carum meum in his, quae nimis temere protulit, tacendo magis
castigare debuissem. in tantae autem rei consultatione, in qua
longe uiam regiam reliquisti, aliquos expertae scientiae uiros
eruditione atque aetate seniores, quibus credere facilius possis,
interrogare debueras secundum illud propheticum: interroga
patrem tuum et indicabit tibi, seniores tuos et dicent [*] [*] [*]

tibi. sed absque dubio, qui uel qualemcumque requirit ducem,
declinare optat errorem. deinde in his, quae agimus uel quae
dicimus atque ad extremum scriptis mandare praesumimus,
fructum profectumque operis expectare debemus. in hac autem
scripturula, quam ad me dirigere dignatus es, non eloquentia,
non scientia, non ratio, non aedificatio aliqua ordinati aut conpuncti
sermonis adparet, sed testimonia confusissime pro memoriae
facilitate congesta temeritatem incauti cordis adcusant.
nouit dominus, quia stupefactus pro studio tuae salutis haec
conloquor, sic et te interrogasse et me respondisse ad bonum
commune proficiat.

In scriptis sancti pontificis Augustini etiamsi quid apud doctissimos
uiros putatur esse suspectum, ex his, quae damnanda
iudicasti, nihil noueris reprehensum, sed fidei sensum maxime
de duabus substantiis uel naturis dei et hominis domini ac
redemptoris nostri scito apud catholicam ecclesiam non solum
patrum auctoritate susceptum, sed etiam apostolicis oraculis
consecratum. proinde uerbum hoc, quod more prophetico ad
te factum dicis, ut certum est, non dei spiritu, et apud deum
et apud homines ualde damnabile est, nisi prior ipse damnaueris.
ergo ut aliis praetermissis hunc duplicem errorem et de
haeresi natum et in pericula haeresis pertrahentem breui, quantum
absentem possum, sermone constringam, cum sanctae sinceritati
tuae multorum, non qualis ego sum, necessaria esset
praesentia magistrorum, primo loco ignoranter et satis periculose,
non dicam scribitur, sed cogitatur suscipi non debere,
ut homo mater dei sit. quod de Nestorianae haeresis noueris [*]

impietate descendere, qui profano ausu disputare non timuit
beatam Mariam tantum matrem fuisse hominis, non etiam
dei, et ideo pro hoc catholicae per omnem mundum ecclesiae
districtione damnatus est. non debet, inquit, suscipi, ut homo
mater dei sit. at ubi est illud uel propheticum uel euangelicum:
ecce uirgo concipiet et pariet filium et uocabunt
nomen eius Emmanuel, quod est interpretatum:
nobiscum deus, et item in euangelio: quod nascetur ex
sanctum, uocabitur filius dei? ubi etiam illud est, quod
suscepta per omnes insulas et ecclesias patrum signat auctoritas
contra Nestorium loquens: maledictus, inquit, qui
filium dei deum uerum de Maria nonne nuper natum
pro nostra salute non confitetur?

Secutum est, ut diceres dei et hominis unam esse naturam,
hoc modo unam dei esse substantiam. recte dixeras, si de
sola trinitate dixisses, ubi una atque eadem est sub trium
personarum distinctione natura. ceterum cum ad hominis adsumpti
incarnationem uenitur, sicut hominis et dei unam confitemur
esse personam, ita duplicem scimus esse substantiam.
qui autem unius naturae adserit dominum redemptorem, aut
hominem in diuinitate aut deum negauit in corpore, cum redemptio
nostra non ex alterutro, sed ex utroque perfecta sit.
hoc autem loco unam sine alio erroris periculo nostrae fidei [*] [*]

(si dicis dei) solius dei nostri esse naturam, ergo in substantia
maiestatis suae diuinitas crucifixa est, si unam dei solius naturam
dicis, in substantia sua maiestas mortua uel sepulta
est. quae omnia deus non in se, sed in natura suscepti hominis
excepit. nihil enim deus sensit patientis sensu, sed sensit
conpatientis affectu, nihil sensit pro diuersitate substantiae,
sed sensit pro unitate personae. ** unitate coniunxit et consequenter
adiecit: nos unum eundemque uerum hominem et
uerum deum intellegimus, et iterauit: nos uerum hominem et
uerum deum nullo modo ambigimus confitendum. accipe etiam
in hymno sancti antestitis et confessoris Ambrosii, quem in
natali dominico catholica per omnes Italiae et Galliae regiones
persultat ecclesia: procede de thalamo tuo, geminae gigans
substantiae.

Refuge ergo inter haec, sancte frater, alterutrae partis errorem.
si tantum dei naturam dixeris, inposuisti deo condicionem
passionis et mortis, si uero tantum hominis naturam dixeris,
subtraxisti deo gloriam redemptionis, subtraxisti auctori potentiam
reparatoris. audi, quomodo sacra eloquia per unam personam
explicant utramque substantiam. iuxta diuinam naturam
loquitur: ego et pater unum sumus, secundum humanam
substantiam confitetur: quia pater maior me est, iuxta [*] [*] [*]

caelestem naturam pronuntiat: omnia, quae pater habet,
mea sunt, iuxta terrenae naturae infirmitatem dicit: filius
autem hominis non habet, ubi caput reclinet. quasi
homo indicabat: tristis est anima mea usque ad mortem,
quasi deus contestabatur: potestatem habeo ponendi eam
et potestatem habeo iterum sumendi eam. secundum
carnis naturam in cruce pendebat, secundum diuinitatis substantiam
paradisum et regnum caeleste donabat.

Hoc Arriani obscurato corde penitus non uidentes, quia
praesumptio et elatio suffundit mentis intuitum, ad deum, quae
erant hominis, rettulerunt credentes, quod minor loqueretur
diuinitas, ubi sola hominis demonstrabatur infirmitas. nullam
ponentes inter caelestia et terrena rationem dum naturas in
deo et homine duas recipere nolunt, dei substantiam diuiserunt
et, dum ad sola hominis uerba respiciunt, deum, qui gloriae
plenitudo est, intellectus lumine perdiderunt. ac sic, qui deum
filium hominis credendum denegat, Nestorii impietate maculatur,
qui duas substantias in redemptore non credit, Arrii
laqueo deceptus inuoluitur. nos uero, mi frater carissime, in
Christum dominum ita perfecta et inseparabili distinctione credamus,
ut dei et hominis simplicem personam et duplicem
nouerimus esse substantiam. sicut anima et corpus hominem
facit, ita diuinitas et humanitas unus est Christus.

Tu autem, quod gemino errore praeuentus scribendum putasti
sub duarum naturarum conuentu suscipi non debere, ut deus
pater hominis sit, ut homo mater dei sit, nos unam dei hominisque
personam fiducialiter et salubriter adserentes in eo, [*] [*]

qui erat in principio et qui sub redemptionis nostrae tempore
factus est in similitudine carnis peccati, id est in ueritate
hominis et similitudine peccatoris, nos, inquam, ita deum patrem
hominis sub personae unitate testamur, sicut sub eiusdem unitatis
amplexu matrem dei hominem confitemur iuxta symboli
auctoritatem, ut alia praetermittam, qua dicimus: credo et
in filium dei Iesum Christum, qui conceptus est de
spiritu sancto natus ex Maria uirgine. qui si talis error
est in domino saluatore unam et simplicem credidisse substantiam,
qualis error est duplicem adseruisse personam? nam si
in societate carnis adsumptae, quam formam famuli deus induit,
duae substantiae non fuerunt, ergo in homine deus non
fuit et separata a deo persona hominis fuit, ac sic sub tali
sensu uidebis subito quartam nescio unde adcreuisse personam
et in hoc intellectum prauitatis consequentia praecipitari, ut
iam non trinitatem necesse sit confiteri.

Audi potius, quemadmodum beatus Esaias distincto ordine
couiunctoque discrimine domini nostri ac redemptoris natiuitatem
disponat: paruulus, inquit, natus est nobis, filius
datus est nobis. accipe filium dei in extrema parte saeculorum
ex innupta matre natura ignorante et fide maritante
progenitum, ex uoluntate humiliatum, superueniente in uirginem
sancto spiritu hominem deo mirabiliter inpletum et deum
in hominem misericorditer commutatum nec exinanisse gloriae
magnitudinem, sed per susceptam serui conditionem domini [*] [*]

ostendisse pietatem. paruulus natus est nobis, filius datus
est nobis. (nobis) natus est qui sibi erat. datus ergo ex diuinitate,
natus ex uirgine, natus, qui sentiret occasum, datus,
qui nesciret exordium, natus, qui et matre esset iunior, datus,
quo nec pater esset antiquior, natus, qui moreretur, datus, per
quem uita renasceretur. illic dominatur, hic humiliatur, sibi
regnat et mihi militat. paruulus natus est nobis, filius
datus est nobis et factus est principatus super humerum
eius. manifestum hominem demonstrat humerus, latentem
deum loquitur principatus. agnosce duplicem sub personae
unitate substantiam. de nostro est quod adpendit, de
suo est quod donauit, de nostro habuit unde caderet, de suo
unde consurgeret, de nostro unde teneretur, de suo unde misereretur,
de nostro habuit unde pro nobis solueret, de suo
unde penitus in nullo debitor appareret, de nostro unde crucifigeretur,
de suo unde glorificaretur, de nostro dedit peccati
hostiam, de suo indulgentiae tribuit gratiam. de nostro itaque
humiliatio, de suo esse probatur ascensio, de nostro obtulit
sacrificium, de suo contulit praemium. duarum ergo naturarum
capax homo infirmitatibus agnoscitur, deus uirtutibus adprobatur.

Piget sermonem tam manifestae rei adsertione producere.
scio, quod haec ipsa breuiter strictimque memorata temere committo
uel epistulis meis uel sensibus tuis. sed dum te ad interrogationis
salubritatem sollicita humilitate submittis, multum
mihi de erroris huius remedio polliceris. reuoca, quaeso, ab
hoc discrimine pedem tuum, priusquam in profundum inreuocabile
elationis torrente rapiaris, et rectum animi sensum, [*]

qui multae lectionis pondus non sustinet nec nouit thesaurum
scientiae dispensare, magis laboris occupatione castiga. tempera
inmoderatum abstinentiae rigorem, qui etiam menti generat
infirmitatem, quem puto inde nasci, unde scribendi praesumptionem.
regredere ad uiam regiam, nutricem elationis
refuge sollicitudinem. et quia legimus: manducare mei multum
non est bonum, magis enim inflat parum fundatum
sensum scientia quam aedificat, ita caue nimiam lectionem, ut
cordi parum capaci tamquam sumpti inmoderatius uini periculosam
moueris ebrietatem. numquam cogitationibus tuis credas,
sed magis imitanda legas quam legenda conscribas et in
mente tua loquaris ad dominum: in corde meo abscondi
eloquia tua, ut non peccem tibi. et si euadere pericula
non deforis ingruentia, sed intus concepta desideras, nihil tibi
utilius scias, quam ut sub aliquo probatissimo abbate uitam
tuam munias ac uoluntates tuas senioris legibus tradas et, ut
aduersarii insidias possis superare, te timeas.

Scripturulam ipsam retinendam, immo subprimendam putaui,
ne ultra in alicuius alterius catholici, qui te minus diligeret,
manum et conscientiam ueniret. ex hoc autem poteris agnoscere
sana esse intima cordis tui, si adhuc quasi liber me
cultorem tuum humiliter et amabiliter commonentem sollicite
et libenter audieris. ante interrogationem incauta uidebitur
fuisse persuasio, post responsionem inexcusabilis apparebit intentio.
quodsi inter haec aliquid mihi, qui austeris magis
quam dulcibus sanari animam tuam cupio, credideris inputandum,
memento osculis male blandis praeponi uulnera caritatis. [*] [*]