Epistulae (5)

V. DOMINO INSIGNI ET SUMMO MIHI HONORE SPECIALITER EXCOLENDO PAULINO FILIO FAUSTUS.

Admiranda mihi semper tuarum pagina litterarum nunc abundantius
gemina eloquii ac fidei luce praefulsit, dum super
statu animae rogitat et timore sollicito iudicia futura suspirat.
ait quodam loco sermo diuinus: recte interroganti sapientia [*] [*] [*]

reputabitur. quaedam enim scientiae portio est scire, quid
nescias, et ea, quae ignoranter non intellegas, prudenter inquirere.

Primo loco inquirendum putasti, utrum incumbentibus extremae
necessitatis angustiis momentanea paenitentia capitales
consumere possit offensas. ipse sibi inimica persuasione mentitur,
qui maculas longa aetate contractas subitis et iam inutilibus
abolendas gemitibus arbitratur. quo tempore confessio
esse potest, satisfactio esse non potest. nam quia deus non
inridetur, ipse se decepit, qui morti multis temporibus uixit
et ad quaerendam uitam iam semiuiuus adsurgit, ut tunc officiosus
appareat, quando dominicae seruituti omnia corporis et
animae subtrahuntur officia. circa exsequendam interioris hominis
sanitatem non sola accipiendi uoluntas, sed agendi expectatur
utilitas. ita enim legimus: si, inquit, peccator paenitentiam
egerit pro peccatis suis (egerit memorauit,
non solum dixit acceperit), in sua iustitia, quam operatus
est, uiuet. aduertis, quod huiusmodi medicina sicut ore
poscenda, ita opere consummanda est. insultare deo uidetur,
qui illo tempore ad medicum noluit ueuire, quo potuit, et illo
nunc incipit uelle, quo non potest. opus itaque est, ut, quanta
in peccando fuit abruptae et uegetae ad malum mentis intentio,
tanta sit in uulnerum curatione deuotio.

Secundo quaesisti loco, utrum sola sufficiat ad salutem fides
et unitae scientia trinitatis. in rebus diuinis non solum [*] [*]

credendi ratio requiritur, sed placendi. fides ergo nuda meritis
inanis et uacua est, sicut apostolus dicit: quid prod est, si
fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat?
numquid potest fides seruare eum? sequitur enim et dicit:
fides, si non habeat opera, mortua est in semet ipsa.
sed dicit quis: tu fidem habes et ego opera habeo,
ostende mihi fidem tuam sine operibus et ego ostendam
tibi ex operibus fidem meam. secundum haec sufficere
per se sola credulitas non probatur. nam deum scire
et credere etiam diabolus inuenitur, sicut idem apostolus dicit:
tu credis, quoniam unus est deus, benefacis, nam et
daemones credunt et contremiscunt. uis autem scire,
o homo inanis, quoniam fides sine operibus mortua
est? Abraham pater noster nonne ex operibus iustificatus
est? et ne spem nostram in sola fidei parte ponamus,
ita conclusit: sicut enim corpus sine spiritu mortuum
est, ita et fides sine operibus mortua est, sine
quibus inanem esse hominem dixit. multum similium testimoniorum
studio breuitatis omittimus. apostolus Paulus, de
cuius pectore quasi de templo suo dominus loquebatur, numquid
solam fidem sibi iudicauit ad superanda mundi mala posse
conpetere ita dicens: castigo corpus meum et in seruitutem
redigo, ne forte, cum aliis praedicauero, ipse reprobus
efficiar? ecce per uitia corporis reprobus fieri metuit,
iam probatus per mortifera carnalium contagia passionum uas
contumeliae fieri pertimescit, qui iam uas electionis effectus est. [*] [*]

Uideamus, si uitae suae prodigum fides sola defendat, et
baptizatos, ut dicis, iam perire non posse. agnosco, quomodo
mala carnalia alienum a deo faciunt obscenarum mancipium
uoluptatum. ad Galatas ait apostolus: manifesta sunt opera
carnis, quae sunt fornicatio, inmunditia, luxuria, homicidia,
ebrietates, comisationes et his similia, quoniam,
qui talia agunt, regnum dei non consequentur,
aut ad Ephesios: omnis fornicator aut inmundus aut
auarus, quod est idolorum seruitus, non habebit hereditatem
in regno Christi et dei. idolis, inquit, seruiens:
quando aliquid illa cupiditate diligitur, qua deus diligi debet,
affectus huiusmodi idolis conparatur. hic sine dubio exclusus
a regno inferno et morti est mancipatus, multos autem baptizatos
salua fide diuersis generibus in aeternum perire manifestum
est. arguit sermo diuinus non transgressores fidei, non
baptismi uiolatores, sed qui misericordes esse neglexerunt, dicens:
iudicium sine misericordia ei, qui non fecerit
misericordiam, et iterum: esuriui et non dedistis mihi
manducare, sitiui et non dedistis mihi bibere, hospes
fui et non collegistis me, nudus et non operuistis me.
si hic sinistri gregis numerus donum baptismatis ignorasset,
infidelitatem eis et impietatem primitus obiecisset, sed baptizatos
licet, ab operibus tamen bonis uacuos morti deputat et [*] [*]

flammis perennibus derelinquit et seueritatem sententiae ita concludit:
discedite, inquit, a me maledicti in ignem aeternum,
qui praeparatus est diabolo et angelis eius, et
rursum: triticum congregabit in horreum suum, paleas
autem conburet igni inextinguibili, similiter: hi, inquit,
ibunt in uitam aeternam, illi uero in ignem aeternum.
inter haec uideat quisque, ne mendacem arguat deum de pollicitatione
praemii, qui dubitat de aeternitate supplicii. non
ita est, nam qui nouit honorare merita, nouit punire peccata.
tria itaque haec capitalia, sacrilegium adulterium homicidium,
nisi hic perfectae paenitentiae fuerint expiata remediis, perennibus
illuc concremabuntur incendiis. hos itaque inmisericordes
a fide et baptismo non legimus declinasse, sed perpetuam mortem
diuina cognoscimus auctoritate meruisse.

Et hoc etiam animum tuum prouida in posterum cura sollicitat,
utrum animae exutae corpore sentiendi et intellegendi
uigorem adfectumque non exuant. interrogemus diuitem illum
in euangelio non inter auras, ut poetarum deliramenta asserunt,
oberrantem, sed in inferni carcere ex illorum numero, qui inclusi
poenam expectant, inter flammas conscientiae ante diem
iudicii constitutum, pro fratrum, qui adhuc in hoc mundo positi
erant, emendatione sollicitum conloquia cum Abraham per [*] [*] [*]

interiectum chaos uast.issiinum sedula obsecratione miscentem
et uiuaci germanorum recordatione pulsatum ita pro uiuentibus
supplicasse: rogo te, inquam, pater Abraham, ut mittas
Lazarum in domum patris mei, habeo enim quinque
fratres, ut testetur illis, ne et ipsi ueniant in
hunc locum tormentorum et, si quis ex mortuis ierit
ad eos, paenitentiam agant. ecce in inferni ergastulo carceratus
nullum iam de se habens remedium tamen antiquum
circa suos seruat affectum et, dum damnatus pro peccatoribus
rogat, magnam intra paradisi nemora respirantibus iustis pro
carorum suorum commodis curam esse demonstrat.

Quod autem requiris, quid malis post finem aut detur aut
adimatur, iniquis, de quibus legitur: desiderium peccatorum
peribit, terrenorum cupiditate et honorum ambitione submota
solum reddendae rationis pondus et metus intolerandi examinis
inminebit nec auferentur sensus, sed ad cogitationem alterius
saeculi magis expediti alacresque reddentur.

Quod autem de ipsa anima, utrum corporea an incorporea
sit, postulas edoceri, itaque, quod temporibus non includitur
nec locorum terminis cohercetur, quod soli deo conpetit, hoc
tantum incorporeum esse cognosce. sicut unus doctorum eximius
disserens cuidam sciscitanti, ubi esset deus, ita respondit:
deus non alicubi est: quod alicubi est continetur loco, quod [*] [*] [*]

continetur loco corpus est. quae cum ita sint, omnis caro
corpus, non omne corpus et caro est, [et quia non solum
anima, sed etiam angelorum inuisibilis caelestisque substantia
sicut localibus spatiis continetur, ita auctori suo corporea esse
et conprehensibilis adprobatur. quid est enim nisi corporeum,
quod de supernis sedibus proturbatum loco cessit? quid est,
quod sensit ruinam? quid est, quod aeternae flammae obnoxium
praeparatur ad poenam? sed et ipse beatus Lazarus post
linguas famulantium canum susceptus manibus angelorum, de
quo legimus: factum est, ut moreretur mendicus et portaretur
ab angelis in sinus Abrahae, corpoream esse
docuit animam suam, dum in sinus Abrahae, id est in remotum
beatumque secretum angelicis infertur obsequiis. de anima
autem sua sanctus propheta pronuntiat: educ, domine, de
carcere animam meam, id est de hospitii corporalis angustiis.
unde pro factura eius, quae uel peccatorum iaculis uulneratur
uel usque ad diuinae imaginis decus per qualitates
mutata prouehitur, absque dubio et deo et angelis, a quibus conprehendi
et transferri potest, corporea esse euidenter ostenditur.

Requirendum est autem inter ista, quid illud sit, quod, cum
uterque homo, id est anima et corpus, adhuc in paradisi regione
diabolo persuadente deliquerit, sola caro per conditionem
mortis multam transgressionis exceperit et circa unius poenam
remanserit culpa communis. sciendum ergo est, quia ideo mors
ad animam non peruenit, quia in eam dominus imaginem suam [*] [*]

et similitudinem conlocauit. nam sicut deus inmortalis, misericors,
iustus, patiens est, ita harum dona uirtutum in faciem
nostri interioris infundit, ut, quanto quisque magis patiens,
magis iustus, magis misericors existeret, tanto magis diuinae
participationis munere praeditus appareret, sicut, apostolus
dicit: in interiore homine habitare Christum per
fidem.

Interrogas etiam, cur animae cum carne sua aliquid pro
corporali errore commune sit. sicut originale peccatum pro
unitate corporalis hospitii utrumque conplectitur, pari uterque
(homo) modo in peccatorum societate constringitur, ita eis in
criminum participatione una causa est, sicut in uirtutum remuneratione
par gloria est. numquam enim exterior in baratrum
luxuriae caderet, nisi ei consensum praeberet interior.
nos ipsos interrogemus et intra nos poterimus agnoscere, quod
mens domina exercet imperium et caro subiuncta famulatum,
ista exhibet ministerium, illa consilium. oboedientia a seruiente
cessaret, nisi uoluntas a iubente praecederet. et similem [*] [*] [*]

necesse est condicionem in damnatione cognoscant, quae contra
simul in retributione gaudebunt.

Dicis adhuc, quae est inmortalis, quomodo pro mortalibus
uitiis torqueatur. mortalia quidem mala sunt, sed inmortalis
erit cruciatus malorum et delictorum cruces uitiis deficientibus
permanebunt. meliorem materiam ita inferior secum traditura
iudicio est, sicut conflari aurum plumbi conpellit admixtio.
homo ergo pro mortalibus malis moriturus est deo et uicturus
inferno. haec erit ibi mors, ut mori in dolore non liceat.

Extendis in hoc quoque sollicitudinem tuam, utrum anima
et spiritus idem sint aut quomodo segregentur. duas tantum
in homine, id est animae et corporis nouerimus esse substantias.
spiritus autem nunc naturalis probatur, nunc accidens
inuenitur. aliquando enim spiritus pro anima ponitur, aliquando
uirtutis intellegitur appetitus et spiritalis affectus. hoc genere
unus atque idem homo nunc carnalis, nunc animalis, nunc
etiam spiritalis est. carnales sunt, de quibus ait dominus:
non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quia
caro sunt, et apostolus: qui autem in carne sunt, deo
placere non possunt. carnalis est, qui uentri et gutturi
edendi et bibendi nimietate deseruit et uitae bonum in gulae
ingluuie et uoracitate constituit. at uero animalis efficitur,
quando adhuc parum deum cogitans secundum animam [*] [*] [*]

saeculari prudentia ad aliquarum rerum prouidentiam permouetur,
quando aut inuestigaudis pro curiosa uanitate rerum latentium
causis aut philosophicis studiis delectatur, unde apostolus disserit:
animalis homo non percipit, quae sunt spiritus
dei. spiritalis autem esse incipit, quando honesta, sancta, spiritalia
concupiscit, quando ad diuini timoris cultum uigore
cordis ascendit, quando ad se spiritum sanctum per munditiam
corporis, per custodiam castitatis inuitat, ut de ea illud apostolicum
dici possit: uos estis templum dei et spiritus
dei habitat in uobis. quae homini non insita per naturam,
sed ita sunt adiuncta per gratiam, ut separari possint desidia
intercedente per culpam. unde idem apostolus dicit: qui
autem templum dei uiolauerit, disperdet illum deus.
ecce per fidem non solum baptizatus, sed et dei esse templum
uidetur et tamen per diuersa flagitia dei seueritate disperdetur.
hoc loco perditionis uocabulum aeternum perditae animae esse
nouerimus interitum. in baptizatorum numero absque dubitatione
censentur, qui membra Christi esse dicuntur, et uide,
quomodo perditis conparantur, quomodo a generositate filiorum
flagitio operante degenerant dicente apostolo: tollam ergo
membra Christi et faciam membra meretricis. et illi
quoque manifestissime dona secundae natiuitatis acceperant,
qui etiam charismatum diuersitate pollebant, de quibus dominus
in euangelio dicit: multi dicent mihi in illa die: [*] [*]
domine, domine, nonne in nomine tuo prophetauimus
et in nomine tuo daemonia eiecimus et in nomine tuo
uirtutes multas fecimus? et tunc confitebor illis,
quia numquam noui uos, discedite a me, qui operamini
iniquitatem. quis abdicatos non intellegat a salute,
qui a conspectu patris iubentur abscedere? in sortem eos suam
mors indubitanter accipiet, quos uita, quae Christus est, ignorauit.
baptizatos perditioni tradi pro iniquitatibus suis dubitas,
cum baptisma ipsum per multimoda scelera perire cognoscas?

Quod autem, sicut pagina continet, sermo tuus de poeta
mutuatus ignem animae simplicis aestimauit, de sola hoc diuinitatis
substantia dici conuenit, cui nihil adpositum, nihil a
superiore conlatum, nihil constat - adiunctum. iustus pariter et
iustitia, uiuens et uita, sapiens atque sapientia est, uirtus et
origo uirtutum. in principalibus enim bonis suis hoc est ipse,
quod possidet. homo uero duplex intellegi potest, qui uiuens
et iustus et sapiens dici potest, uita autem et iustitia et sapientia
dici non potest, quia ita his induitur, ut aliquotiens
exuatur. quod homini datum est, deo insitum est. homo uerbi
gratia deauratus est, deus aurum est, in quo hoc est potentia
et gratia quod natura. nam quod subtiliter indicasti: si omnia
haec, quae domnus Marinus interminatur, excipiunt
peccatores, quid maius impii mereantur, ignoro, habent
sub perennibus malis et supplicia gradus suos, ut grauium [*] [*] [*] [*]

obnoxius peccatorum infinitis licet tamen utcumque tolerandis,
impius uero inauditis cruciatibus torqueatur. tunc autem baptismi
gratia ab aeterna morte posset hominem uindicare, si
in aliquibus eius integritas et dignitas non periret. graue
crimen est, quod haereticus accipere noluit, sed non minus
illud graue est, quod Christianus et accepit et perdidit. nam
et ille, qui fiducia baptismi nuptiale conuiuium sacri concilii
temerator inruperat, nitore puritatis amisso de inlustri iustorum
conuentu expellitur et in exteriores tenebras proturbatur. numquid
credendus est niueum sanctae regenerationis possidere
candorem, qui incestus, ueneficus et cruentus uel qui praecipitio
aut suspendio uitam praecidens in partem transit impiorum?-

Legimus inextinguibiles flammas factis capitalibus praeparatas,
hominem uero in malis suis uiuentem per solum baptismum
saluatum esse non legimus. periculose sibi, quod caelestis
scriptura non loquitur, inimica securitas pollicetur, multo periculosius
illa non credit, quae ueritas conminatur. aliqua, ut
dicitis, beatissimus uir Marinus cum interminatione disseruit,
sed sicut illud, quod promisit dominus diligentibus se, etiam testimonio
apostoli pro rei magnitudine in cor hominis non ascendit,
ita futurorum inmensitas cruciatuum angustias humanae [*] [*] [*]

mentis excedit, quae mala momentaneae paenitentiae umbra
non remouet, quae fides sine operibus non repellit, quibus terminum
saeculorum labentium cursus in flammas inextinguibiles
statuere non ualebit, inter quos inexhaustos uapores tarde
se anima corpoream et sentiet et uidebit. et ideo iustis, piis,
castis operibus diem ultimum praecurramus et hic timendo
ea, quae illuc timere non proderit, declinemus. hic finem infinitis
contritionibus inponamus et intoleranda incendia nunc
salubriter cogitando ex ipsis ignibus aeterna nobis refrigeria
conparemus..

Certus autem sum de fide uestra, quod falerati conposito
nitore sermonis acceptiora uobis erunt salutifera sincerae testimonia
ueritatis. filium meum Eminentium, dulce decus nostrum,
paterno sospitamus affectu. dominus noster admirandam mihi
magnificentiam tuam praesentibus repleat bonis et dignam
reddat aeternis.