Epistulae (3)

III. EPISTULA FAUSTI.

Quaeris a me, reuerentissime sacerdotum, quomodo Arrianis
respondendum sit, qui blasphemo ore conantur adserere: non
potest, inquit, fieri, nisi ut iunior sit genitus ab ingenito.
iuxta quae totum silentium quasi iussus absoluere non tam
pro rei instructione quam pro fidei confessione praesumam
id primitus obseruans, ne res per se obscuras studio conpositi
sermonis inuoluam, sed quaedam pauperis sensus indicia, quae
non tam ornatui quam intellectui uideantur seruire, depromam.
respondeo ergo, sicut respondere discipuli magistris interrogantibus
solent. itaque ad praeceptum beatitudinis uestrae
loquor, ut discutiar, inperitiam contestor, ut docear. nam apud
eruditissimum si reticeam, uix possum scire, quid nesciam.

De ingenito locuturi scire debemus aliud esse rerum substantias,
aliud rerum nomina, sicut uerbi gratia, cum aurum [*] [*]

atque argentum dixeris, non statim metallum ipsum, sed metalli
uocabula protulisti. etenim aurum aliud est in proprietate
generis, aliud in appellatione sermonis, aliud est, cum
illud nominamus, aliud cum tenemus.

Genitus et ingenitus significatio est deitatis, non ipsa deitas,
naturae est appellatio, non natura. ingeniti et geniti nuncupatio
ad hoc ualet, ut quis ex quo subsistat intellegas et non
patrem ex filio, sed filium ex patre esse cognoscas. principium
ex principio et unum est et initio caret, quomodo si dicas:
deus ex deo, non tamen duo dii, sed unus deus. genitus ergo,
ingenitus et ex utroque procedens personas indigitat, non naturas.
maiestas enim, quae patri est indiscreta cum filio et
spiritu sancto, distingui nominibus potest, ordinari gradibus
non potest.

Hoc loco praescius oportet intentionem mentis admoueas.
dicis forsitan: quia ex illo est, posterior illo est. age ad haec
intellectum nostrum aliquibus conparationibus nutriamus. uideamus,
si aliqua res ex alia existat, quae tamen illa, ex qua existit,
non sit aetate posterior. uerbi gratia hoc ipsum filii nomen
ex patris deriuari nomine creditur nec tamen posterius inuenitur,
quia, nisi iste nasceretur, pater ille non diceretur. ecce
nomen, quod absolute coaeuum illi est, a quo est, et, cum filius
ex patre sit, patri nomen filius facit. adquirit genitori uocabulum
pietatis persona nascentis. cum hoc ex illo sit, nec
hoc posterius nec aliud probatur antiquius. et cum brachii
nomine filius ex operum uirtutibus nuncupetur, ecce brachium
procedit ex corpore et tamen brachii aetas corporis non praecedit.
uerbum ex uoce profertur et tamen, cum ex ore [*] [*]

nascatur, uoce esse posterius non probatur. ignis et caloris
indiuisa societas, sed cum calor indubitanter ex igne esse intellegatur,
tamen ignis nequaquam calore suo prior esse dinoscitur.
ecce rem, quae existere uidetur ex alia et tamen ei,
de qua existit, sine ulla temporis intercessione coniuncta est.

Cum autem ad deum uenimus, hoc est genitus, quod iustus
et iustitia, sapiens et sapientia, misericors et misericordia. absolute
ex deo iusto atque sapiente secundum apostolum oriri
intellegimus iustitiam atque sapientiam. et sicut numquam
iustus sine iustitia, numquam sapiens sine sapientia fuit, ita
filius ex patre, sed numquam (pater) potuit esse sine filio.

Absque dubio Arriani saluatorem nostrum negare non audent,
sed, dum minorem dicunt, deum adserere non possunt. deus
enim naturaliter plenitudinis dignitate subsistit et eorum impietas
unum se deum colere prima confessione testatur. sed
quia iuniorem, per eum, qui putatur senior, duos facit et soliditatem
unitatis intersecat. nam ipsum nomen minoris alterum,
qui illo sit maior, ostendit. quis illo antiquior, qui de se ipse
pronuntiat: ego sum alpha et w, primus et nouissimus,
qui a Iudaeis qui esset interrogatus ita respondit: principium
quod et loquor uobis, qui ueridica per prophetam
uoce confirmat: ante me non fuit deus et post me non
erit? si pater hoc dicit, inferiorem post se non coepisse confirmat,
si filius, ante se (patrem) penitus non fuisse pronuntiat. de
hoc propheticus sermo euidenter insinuat: hie est deus noster
et non reputabitur alius ad eum, et post haec: inter [*] [*]

homines uisus est et cum hominibus conuersatus est.
secundum haec ergo inter genitum et ingenitum nec ordo est,
quia unus est, nec tempus interest, quia primus est, nec postponendus
est, quia solus est, nec minor dicendus est, quia
plenus est, ergo solus deus perfectus simplicisque naturae, inaestimabilis
et inpassibilis, etsi eum secundum carnem passum
esse pro nobis ueraciter et salubriter confitemur.

Post haec sequenti loco quaeris a me, quomodo iuxta substantiam
dei in epistula quadam scriptum sit: nihil sensit
patientis sensu, sed sensit conpatientis affectu.

Primo hoc, quod nec philosophos latuit, scire promptissimum,
(quia) in homine diuersae affectiones, id est iustitia,
misericordia, sanctitas, beneuolentia, pietas res accedentes sunt
et ideo affectus uocantur. deus uero his non passibiliter afficitur,
quia ei inesse iugiter et naturaliter dinoscuntur. ergo
quod in homine affectus et gratia, in deo uirtus est et natura.
nam quod dictum est: nihil sensit patientis sensu, sed sensit
conpatientis affectu, cur quisquam illo sensu dicere non praesumat,
quod etiam propheticum commemorat: domine, ne
in ira tua arguas me neque in furore tuo corripias me,
et: iurauit dominus nec paenitebit eum, et iterum: iratus
est dominus populo suo et abominatus est hereditatem
suam. et item diuerso affectu Iacob dilexisse et
Esau odio habuisse describitur. contristari in peccatis nostris
et laetari dicitur in operibus suis et affectibus subiacens de [*] [*] [*]

se ipse dicit: paenitet me fecisse hominem. et de summa
caeli sede pronuntiat: Saule, Saule, quid me persequeris?
nam et conpatientis ostendere uidetur affectum, cum dicit:
esuriui et dedistis mihi manducare, sitiui et dedistis
mihi bibere et reliqua huiusmodi, quae memoriae abundanter
occurrunt.

Quomodo ergo, si quisquam sacerdos multiplici linguarum
scientia praeditus et in medio diuersarum gentium constitutus
Hebraeum Hebraeo, Graecum Graeco, Romanum Romano instructurus
adloquio secundum singulorum intellectum uerba
conformet et iuxta uniuscuiusque sensum oris sui coaptet adloquium
et dissonis unius cordis et [peccatoris] pectoris uoces
in uarios dispenset auditus, ita et deus cum homine locuturus
adsumere dignatur hominis linguam formam etiam suscepturus
humanam per intellectuum nostrorum sonos ordinationum nostrarum
contestatur affectus. nam dum quinque humanorum
sensuum officia describens ita dicit: oculi domini super
iustos et aures eius ad preces eorum, et iterum: os domini
locutum est, item: et odoratus est odorem suauitatis,
et: manus mea fecit haec omnia. caelum mihi
thronus est, terra autem scabellum pedum meorum,
cordibus nostris efficientias insinuat rerum sui significatione
membrorum, unde pro ineffabili eius circa humanum genus
dignatione, quae seruos amicos ac filios nominare (et) conpellare
non despicit, ut homo cum eodem uicissim humano
ore et more conloquitur. [*] [*]

Ceterum dei ira iustitia est, dei furor seueritatis uigor est, dei
iurasse definisse est, dei paenituisse sententia tamen saepe
mutata, et, cum se persequente aliquo laedi dicit, crimen laedentis
ostendit. intercluditur nobis omnimodis orationis ministerium
omnisque ratio, qua deus uel intellegitur uel praedicatur,
si haec humani sermonis commercia subtrahuntur. cur
ergo dici inter ista non possit: sed sensit conpatientis affectu?

Si ergo discutienti magistro simplex et aperta responsio satisfecit,
transeamus ad tertiam quaestionem, qua ut respondeam
praecipis, quae in rebus humanis corporea quaeue incorporea
sentienda sint. ad haec aliqua non pro sensus mei praesumptione
depromam, sed pro sanctorum opinione seniorum,
praesertim cum haec animum laedere non possint et ad fidem
nutrire possint et usque ad id, quo patri filius aequalis appareat,
contra Arrianas armare atque erigere ualeant prauitates.

Ergo quando de tractatu altiori conlatio est, ad subtiliorem
intellectum sensus et animus praeparandus est. nonnulli eruditissimi
patrum alia adserunt esse inuisibilia, alia uero incorporea.
quicquid creatum est materiam uideri et factori suo
conpreheusibile et corporeum esse definiunt. nam et animarum
et angelorum naturam adserunt esse corpoream pro eo, quod
initio circumscribatur et spatio. nam sicut in quodam sancti
Hieronymi tractatu legimus: globos, inquit, siderum [*] [*] [*]

poratos esse spiritus arbitrantur, et item: si angeli,
inquit, caelestia etiam corpora ad conparationem dei
inmunda esse dicuntur, quid putas homo aestimandus
est? sed inter haec ideo tu animam negas esse corpoream,
quia iuxta aliquorum opinionem nec localis sit nec qualitate
(aut quantitate subsistat, quod de sola dei maiestate) credi
debere manifestum est. legimus enim in quodam receptissimo
patrum tractatu: ingredi, inquit, et implere omnia soli
est possibile trinitati, quae sic uniuersae intellectualis
naturae efficitur penetratrix, ut non solum circumplecti
eam atque ambire, sed etiam inlabi ei et
uelut incorporea corpori possit infundi. licet enim
pronuntiemus nonnullas spiritales esse naturas, ut
sunt angeli, archangeli ceteraeque uirtutes, ipsa quoque
anima nostra uel certe aer iste subtilis, tamen
incorporeae nullatenus aestimandae sunt. habent enim
secundum se corpus, quo subsistunt, licet multo et
inconparabiliter tenuius, quam nostra sunt corpora,
secundum apostoli sententiam dicentis: et corpora
caelestia et corpora terrestria. quibus pro manifesto
colligitur nihil esse incorporeum nisi solum deum et
idcirco ipsi tantummodo posse penetrabiles omnes
(spiritales) atque intellectuales esse substantias.

Quae cum ita sint, obicis mihi ideo animam non esse corpoream,
quia, ut dictum est, nec localis sit nec qualitate aut [*] [*] [*]

quantitate subsistat. quod cuius periculi sit ita (credere in subsequentibus
demonstrabitur. nunc uero) in hoc tractatus nostri
status habita discussione pendebit, ut si nec localis sit nec
quantitati subiaceat, esse eam haud dubie incorpoream concedamus.
si uero demonstraro eam quantitate determinari locoue
concludi, consequenter eam etiam corpore contineri nec ipse iam
dubites. quomodo non localis est, quae inserta membris et
inligata uisceribus solis motibus uaga conditione substantiae
tenetur inclusa? quodsi localem non esse animam ideo adserendum
putes, quod per diuersa sensibus euagetur et cogitationibus
differatur, primum intellegendum est, quod aliud sit
animae status, aliud is, qui de anima nascitur, cogitationis
affectus. quamobrem aut hoc potius aestimandum est, quod, si
quando sibi aliquid imaginatur, magis cum suis intra semet
ipsam motibus occupetur et, si quid aliud est, quod aspicere
uidetur, magis ei in recordationis speculo describatur. nam
quando absentem carum suum cogitat, numquid iam uelut
ipso conspecto desideriis satisfecit? aut cum uerbi gratia Petri
aut Pauli speciem intra mentis arcana depingit, numquid statim
intimas paradisi sedes, ubi eos esse nouimus, penetrauit? aut
cum sibi in corde diuitis illius dammas ex lectione proposuit, [*] [*] [*]
numquid iam ad tormentorum eius loca ac uiuis inaccessibilia
inferi profunda descendit?

Haec omnia procul dubio aut secum intra pectoris arcana
per uarias similitudines fingit aut certe, si extra animae sedem
instabilis cogitatio lubrico motu agitata discurrit, hoc ipsud
localiter agit. et siue urbem siue quamcumque regionem cogitet,
ibi tantum sensu commorante defigitur, quo animi intentione
raptatur. imaginari sibi aliqua potest, conplecti omnia
simul non potest. cum ergo anima Alexandriam uel Hierosolymam
cogitauit, si uere illic tota sui praesentia, ut arbitraris, interfuit,
referat nobis situs locorum, uultus hominum, motus actusque
populorum. sed hoc ipsud, quod nunc inter nos commercia
sermonum mutua spiritus actione miscemus, loqui me uobiscum
sed apud conscientiam meam sentio, ad uos uero me
accessisse non sentio. nam si uere anima cum suis ferri sen-
. sibus creditur, et his, quorum reminiscitur, ipsa per se suis
cogitationibus praesentatur. ecce per haec praesentis temporis
momenta uos cogito et animo reminiscente uos uideo et quorum
(reminiscor) omnimodis, quid geratis et utrum quieti an
lectioni uel orationi uacetis, ignoro. sed hoc ideo euenit, quia
ad uos cordis affectu, non ipsa substantiae meae ueritate peruenio.
neque enim in suis motibus, quos nunc optimos nunc
pessimos esse sentimus, animae nostrae natura consistit. nam
si per cogitationes suas constare credenda est, cur eis interdum
euanescentibus atque pereuntibus ipsa in sui uigore atque
alacritate perdurat? quantae ergo in nobis frequentissimae
cogitationes et curae etiam salubriter moriuntur et uitae magis [*] [*]

libertati interioris operantur! si ipsis anima constaret, absque
dubio ipsis pereuntibus superesse non posset. unde hoc magis
ipsa conscientiis nostris ratio loquitur, quod unaquaeque anima
aut multiplicia cogitata rerum causis intra se concepta parturiat
aut sensus suos uelut quaedam officia aut ministeria
diuersis necessitatibus occupanda dispergat, ipsa uero in conclaui
corporis sui semel de eo exitura requiescat.

Quamobrem localem esse ipsam ut denuo sufficiens proferamus
exemplum, nonne anima Lazari morante uita intra corpus
fuit, recedente autem uita de habitaculo corporis exulauit et
rursum intra exanimum refusa corpus illo, unde absentauerat,
euocata remeauit? tunc eam, quam et hospitii habitatione depulsam
et rursum intra hospitium, unde absentauerat, restitutam
uides, localem non esse contendis? sed quid ego haec
de corruptibili homine loquar, cum ille, cuius caro non uidit
corruptionem, inmaculatam quidem animam possederit, sed
localem, quam utique intra se habuit, quando adfixus est in
patibulo, extra se procul dubio emisit, quando iacuit in sepulchro.
quomodo non est localis, quam caro continet, coniungit uita,
mors separat? quodsi, ut dicis, localem necessitatem animarum
natura non recipit, non desunt ergo et de regione paradisi
illae, quae carcere clauduntur inferni? dic, quaeso, si locales
non sunt, quomodo peccatores a coetibus consortiisque
iustorum uastum illud chaos tristi interiectione discriminat, ut [*] [*] [*] [*] [*]

neque hinc illuc possint accedere neque inde huc transmeare?
iam illud manifestissimum est, ut quantitate circumscribantur,
quae spatiis continentur. si agnouisti animam localem,
concede corpoream. dic mihi, anne ipsa gloriosi anima
redemptoris nostri reliquit mundum, quando conscendit ad
caelum?

Ego autem ne angelos quidem locales esse dubitauerim, quos
certum nunc in caelestibus contineri, nunc per aeris uacuum
ferri, nunc ad terrena dimitti, quos sermo diuinus ascendentes
et descendentes in patriarchae uisione describit,
qui utique, si locales non essent et ubique essent, adesse atque
discedere ascensu descensuque non possent. ipse beatissimus
Gabriel, qui se ante dominum adstare testatur, cum caelorum
dominum Mariae infundendum uisceribus nuntiaret cumque
sub dominicae oculis genetricis adsisteret, sine dubio caelo
deerat, maria non superuolabat, uacua atque diffusa uasti aeris
non inplebat, sed illum tantum locum, in quo aderat, occupabat.
quae cum ita sint, quicquid locum occupat, corpus est et
nescio, quomodo locali lege non teneatur, qui de loco ad locum
mittitur et uelut corpus motu accessuque transfertur, mole
descendit, mobilitate discurrit, uadit, redit, absentat, ascendit.
uel ille, credo, localis est, qui ex eo in caelo non est, ex quo
est eiectus e caelo, nec se solum localem esse prodidit, qui
secum tertiam partem stellarum ex alto proturbatus abstraxit.
dic mihi, si corpus non habet, in illa deiectione quid decidit? [*] [*] [*]

quid illi negas corporalem naturam, cuius negare non audes
ruinam? et si, ut dicis, corpus non habet, non ardebit. ubi
autem nisi in corpore sentiet ignem illum, qui paratus est
diabolo et angelis eius? iam illud dici superfluum puto
illum de aeris istius conuersatione quandam crassitudinem de
elementorum concretione traxisse. dic mihi, si corpus non
habuit, ubinam in aere concretio, ubi sese haec ipsa nescio quae
colligere potuit crassitudo, si secum aliquid corporale de illa
caelesti arce non detulit? alienum, ut uideo, corpus ad tormenta
portabit. corpus itaque esse etiam ex tua adsertione
recognosce. corpus est, quod inficitur, quod maculatur, quod
quacumque ex accedenti adiectione uitiatur.

Hic ergo dudum primogenitus angelorum nunc princeps factus
est tenebrarum et quasi corporeus pulcher ante, nunc degener,
dudum caelesti splendore conspicuus, nunc tetro infernalis peccati
horrore foedatus. corpus, inquam, est, quod habitatione
depellitur, quantitate circumscribitur, qualitate mutatur, dolore
conficitur. quae cum ita sese habeant, qui incorpoream dicunt
animam, uide, in quam profundum se crimen inmergaut. iam
primum cum auctor uniuersitatis deus omnia in numero et
pondere fecisse referatur, ergo anima a materia uniuersae
creaturae excepta esse creditur, quae non est corporea nec
localis est, si loco non continetur, ergo ubique diffunditur,
omnia intrare, inplere et ubique praesens esse dicitur ac, si
creatori suo creatura sociaretur et fragilitas auctori suo, non [*] [*] [*] [*]

iam res dei, sed pars dei aestimanda iungitur. uide, quo adsertores
suos ducat alti prolapsus erroris. equidem nobis ea,
quae supra uos sunt, inuisibilia sunt, sed omnia illi, sicut
conprehensibilia, ita et corporea sunt, qui ex nihilo fecit omnia,
quae sicut opere instituit, ita et materia incorporauit et rebus
omnibus. inter quas et anima censetur, sicut distribuit pondus,
numerum (atque mensuram), ita et posuit quantitatem.

Inter haec si forte, ut dictum est, adserendum aliquis putet,
quod illa angelicae subtilitate naturae quaedam contagio aeris
huius admixtione collecta flammis inuenietur obnoxia, ergo
in aere solo, prout ait, si aereum est, quod ardebit, non in
illo, sed extra illum poena desaeuiet. sed absque dubio non
aliud est quam substantia corporis, ubi dominari poterit uis
doloris. uide, quo tendat inprudens et inperita persuasio, quae,
incorporeum cum loquitur, etiam inconprehensibilem confitetur
ac sic condito adscribit operi, quod soli conpetit conditori, ac
rebus creatis communicat priuilegia maiestatis et indebitam
facturae potentiam usque ad factoris extendit iniuriam. si bene
requiramus, ad quos rerum exitus animum referas, haec uel
maxime diabolum credulitas ex illa beatae sedis statione deuoluit
et propter hoc angeli perdidit dignitatem, dum se dei
praesumit habere naturam.

Unus ergo deus incorporeus, quia et inconprehensibilis et
ubique diffusus, ex nullius enim facturae corporeae (materia) [*] [*]

materiale sumpsit exordium, et ideo coaeternus filius patri, quia
ex nullo opere conditus nullisque initiis circumscriptus super
omnia, quae figulo suo conpreheusibilia atque corporea intra
mundi corpus operatus est, incorporea maiestate diffunditur, ex
ingenito genitus, id est ex patre, sed semper cum patre his,
quae excitauit ex nihilo, indiscreta sancti spiritus societate dominatur.
Arnen.