Excerpta ex Operibus Augustini (74-78)

LVIIII. QVID RERVM FIGVRAVERINT QVATTVOR VXORES IACOB. EX EODEM LIBRO CONTRA FAVSTVM XXII.

Refutato crimine, quod nefarius error obiecit, de libero, ut
possumus, mysteriorum secreta rimemur pulsemusque fidei
pietate, ut nobis aperiatur a domino, quid rerum figurauerint
quattuor istae uxores Iacob, quarum duae liberae, duae ancillae
fuerunt. uidemus enim apostolum in libera et ancilla, quas
habuit Abraham, duo testamenta intellegere. sed ibi in una
et una facilius apparet quod dicitur; hic autem duae sunt et
duae. deinde ibi ancillae filius exheredatur; hic uero ancillarum
filii simul cum filiis liberarum terram promissionis accipiunt:
unde hic procul dubio aliquid aliud significatur.

Quamquam enim duas liberas uxores Iacob ad nonum testamentum,
quo in libertatem uocati sumus, existimem pertinere,
non tamen frustra duae sunt; nisi forte, quod in scripturis
aduerti et inueniri potest, duae uitae nobis in Christi corpore
praedicantur: una temporalis, in qua laboramus; alia aeterna,
in qua delectationem dei contemplabimur. istam dominus
passione, illam resurrectione declarauit. admonent nos ad [*] [*]

hoc intellegendum illarum etiam nomina feminarum. dicunt
enim quod Lia interpretatur "laborans", Rachel autem uisum
principium" siue "uerbum, ex quo uidetur principium". actio
ergo humanae mortalisque uitae, in qua uiuimus ex fide multa
laboriosa opera facientes, incerti quo exitu proueniant ad utilitatem
eorum quibus consulere uolumus, ipsa est Lia, prior
uxor Iacob; ac per hoc et infirmis oculis fuisse commemoratur;
cogitationes enim mortalium timidae, et incertae
prouidentiae nostrae. spes uero aeternae contemplationis
dei habens certam et delectabilem intellegentiam ueritatis,
ipsa est Rachel.\' unde etiam dicitur bona facie et pulchra
specie.

Hanc enim amat omnis pie studiosus et propter hanc seruit
gratiae dei, qua peccata nostra, etsi fuerint sicut phoenicium,
tamquam nix dealbantur. Laban quippe interpretatur „dealbatio";
cui seruiuit Iacob propter Rachel. neque enim se
quisque conuertit sub gratia remissionis peccatorum seruire
iustitiae, nisi ut quiete uiuat in uerbo, ex quo uidetur principium;
quod est deus. ergo propter Rachel, non propter Liam.
nam quis tandem amauerit in operibus iustitiae laborem
actionum atque passionum ? quia eam uitam propter se ipsam
expetiuerit? sicut nec Iacob Liam, sed tamen sibi nocte suppositam
in usum generandi amplexus et fecunditatem eius
expertus est. dominus enim eam, quia per se ipsa diligi non
poterat, primo ut ad Rachel perueniretur tolerari fecit, deinde
propter filios commendauit. ita uero unusquisque utilis dei [*] [*]

seruus sub dealbationis peccatorum suorum gratia constitutus
quid aliud in sua conuersione meditatus est, quid aliud corde
gestauit, quid aliud adamauit nisi doctrinam sapientiae? quam
plerique se adepturos et percepturos putant statim, ut se in
septem praeceptis legis exercuerint, quae sunt de dilectione
proximi, ne cuiquam homini noceatur, id est: honora
patrem et matrem, non moechaberis, non occides,
non furaberis, non falsum testimonium dices, non
concupisces uxorem proximi tui. quibus quantum potuerit
obseruatis posteaquam homini pro concupita et sperata
pulcherrima delectatione doctrinae per temtationes uarias quasi
per huius saeculi noctem tolerantia laboris adhaeserit — uelut
pro Bachel Lia inopinata coniuncta sit — et hanc sustinet ut
ad illam perueniat, si perseueranter amat, acceptis aliis septem
praeceptis - ac si ei dicatur: serui alios septem annos
propter Rachel — ut sit pauper spiritu, mitis, lugens,
esuriens sitiensque iustitiam, misericors, mundi cordis, pacificus.
uellet enim homo, si fieri posset, sine ulla tolerantia
laboris, quae in agendo patiendoque amplectenda est, statim
ad pulchrae atque perfectae sapientiae delicias peruenire; sed
hoc non potest in terra morientium. hoc enim uidetur significare
quod dictum est ad Iacob: non est moris in loco
nostro, ut minor nubat prius quam maior; quia non
absurde maior appellatur quae tempore prior est. prior est [*] [*]
autem in recta hominis eruditione labor operandi quae iusta
sunt quam uoluptas intellegendi quae uera sunt. ad hoc ualet
quod scriptum est: concupisti sapientiam, serua mandata,
et dominus praebet illam tibi: mandata utique
ad iustitiam pertinentia; iustitiam autem, quae ex fide est,
quae inter temtationum incerta uersatur, ut pie credendo
quod nondum intellegit etiam intellegentiae meritum consequatur.
quantum enim ualet quod amodo commemoraui esse
scriptum: concupisti sapientiam, serua mandata, et
dominus praebet illam tibi, tantum et illud ualere
arbitror: nisi credideritis, non intellegetis, ut iustitia
ad fidem, ad sapientiam uero intellegentia pertinere monstretur.
proinde in his qui flagrant ingenti amore perspicuae
ueritatis, non est improbandum studium, sed ad ordinem reuocandum,
ut a fide incipiat et bonis moribus enitatur peruenire
quo intendit. in eo quippe quod uersatur uirtus est laboriosa;
in eo uero quod appetit luminosa sapientia. "quid opus est"
inquit "credere quod non mihi ostenditur manifestum? aliquod
uerbum prome, quo uideam rerum omnium principium. id
enim est in quo maxime ac primitus inardescit, si ueri studiosus
est animus rationalis". cui respondeatur: pulchrum est
quidem quod desideras et amari dignissimum, sed prius nubit
Lia et postea Rachel. ardor ergo iste ad id ualeat, ut ordo
non recusetur, sed potius toleretur, sine quo non potest ad id
perueniri quod tanto ardore diligitur. cum autem peruentum [*] [*]
fuerit, simul habebitur in hoc saeculo non solum speciosa intellegentia
sed etiam laboriosa iustitia. quamlibet enim acute
sinceriterque cernatur a mortalibus incommutabile bonum,
adhuc corpus, quod corrumpitur, aggrauat animam
et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem.
ad unum ergo tendendum, sed propter hoc multa
ferenda sunt.

Itaque duae sunt uxores Iacob liberae, ambae quippe sunt
filiae remissionis peccatorum, hoc est dealbationis, quod est
Laban. uerum tamen una amatur, alia toleratur. sed quae
toleratur, ipsa prius et uberius fecundatur, ut, si non propter
se ipsam, certe propter filios diligatur. labor enim iustorum
maiimum fructum habet in eos quos regno dei generant inter
multas temtationes et tribulationes praedicando euangelium,
et eos, propter quos sunt in laboribus abundantius, in plagis
supra modum, in mortibus saepius, propter quos habent foris
pugnas, intus timores, gaudium et coronam suam uocant.
nascuntur eis autem facilius atque copiosius ex illo sermone
fidei, quo praedicant Christum crucifixum; et quidquid humanitatis
eius citius humana cogitatione percipitur et infirmos
etiam Liae oculos non perturbat. Rachel autem, clara aspectu,
mente excedit deo et uidet in principio uerbum deum apud
deum et uult parere et non potest, quia generationem
eius quis enarrabit? proinde uita, quae studio contemplationis
competit, ut ea quae carni sunt inuisibilia non infirmis
oculis mentis per ea quae facta sunt intellecta conspiciat
et sempiternam dei uirtutem ac diuinitatem ineffabiliter [*] [*]

cernat, uacare uult ab omni negotio et ideo sterilis. affectando
quippe otium, quo studia contemplationis ignescunt, non contemperatur
infirmitati hominum, qui in uariis pressuris sibi
desiderant subueniri; sed quia et ipsa procreandi caritate inardescit
— uult enim docere quod nouit neque cum inuidia
tabescente iter habere — uidet sororem labore agendi atque
patiendi filiis abundantem et dolet potius homines currere ad
eam uirtutem, qua eorum infirmitatibus necessitatibusque
consulitur, quam ad illam unde diuinum et incommutabile
aliquid discitur. hic dolor figuratus uidetur in eo quod
scriptum est: et zelauit Rachel sororem suam. proinde
quia liquidus purusque intellectus de illa substantia, quae
corpus non est ac per hoc ad carnis sensum non pertinet,
uerbis carne editis exprimi non potest, eligit doctrina sapientiae
per quaslibet corporeas imagines et similitudines utcumque
cogitanda insinuare diuina quam ab officio talia
docendi cessare, sicut elegit Rachel ex uiro suo et ancilla
suscipere filios quam sine filiis omnino remanere. Balla quidem
dicitur interpretari "inueterata"; hanc habuit ancillam
Rachel. de uetere quippe uita carnalibus sensibus dedita
corporeae cogitantur imagines, etiam cum aliquid de spiritali
et incommutabili diuinitatis substantia auditur.

Suscipit et Lia de ancilla sua liberos amore habendae
numerosioris prolis accensa. inuenimus autem Zelfam eius [*] [*]

ancillam interpretari "os iens". quapropter in praedicatione fidei
euangelicae quorum os eat et cor non eat cum in scripturis
aduerterimus, haec intellegitur ancilla Liae. scriptum est
enim de quibusdam: populus hic labiis me honorat,
cor autem eorum longe est a me. et talibus apostolus
dicit: qui praedicas non furandum, furaris, qui
dicis non adulterandum, adulteras. uerum tamen
ut etiam per hanc condicionalem illa libera uxor Iacob laborans
filios heredes regni suscipiat, ideo dominus dicit: quae
dicunt facite, quae autem faciunt facere nolite.
unde in labore uinculorum uita apostolica: siue, inquit,
occasione siue ueritate Christus annuntietur, et
in hoc gaudeo, sed et gaudebo, tamquam et ancilla
pariente de prole numerosiore laetata est.

LX. DE FACTO IVDAE, QVOD CVM SVA NVRV CONCVBVIT. EX EODEM LIBRO CONTRA FAVSTVM XXII.

Iudae factum consideremus, quod cum sua nuru concubuit,
quid significauerit futurorum. sed prius praeloquendum est,
ne quemquam prauae considerationis offendat, quod de quibusdam
malis operibus hominum in scripturis sanctis quaedam
non mala, sed bona futura significantur. seruat enim ubique
diuina prouidentia uirtutem bonitatis suae, ut quemadmodum [*] [*] [*] [*]

ei adulterorum concubitu formatur et nascitur homo, de
hominum opere malo bonum opus dei — sicut in praecedenti
sermone iam diximus, de fecunditate seminum, non de turpitudine
uitiorum — ita in scripturis propheticis non tantum
bona hominum, etiam et mala facta narrantibus, quoniam
prophetica est ipsa narratio, significetur aliquid etiam de
malis operibus hominum etiam futurorum bonorum non peccantis
opere, sed scribentis. neque enim ludas cum ad Thamar
concupiscentia uictus intraret, hanc suae libidinis intentionem
gerebat, ut inde aliquid significaretur quod ad
salutem hominum pertineret; sicut nec Iudas ille, qui dominum
tradidit, hoc intendit ut aliquid inde gereretur quod ad
eandem salutem hominum pertineret; porro si de tam malo
opere Iudae illius tam bonum opus dominus fecit, ut eiusdem
suae passionis sanguine nos redimeret, quid mirum si propheta
eius, de quo ipse ait: de me enim ille scripsit,
ex malefacto Iudae istius boni aliquid significauit, ut suo
ministerio nos doceret? ea quippe hominum facta sancto spiritu
disponente atque inspirante collegit propheta narrator, quorum
interpositio non uacaret ad praesignationem rerum, quas intenderat
prophetare. ad significanda autem aliqua bona nihil
interest, facta illa, quibus ea significantur, seu bona seu mala
sint. quid enim mea interest, cum uolo aliquid legendo
cognoscere, utrum ex minio reperiam scriptos nigros Aethiopes
et ex atramento candidos Gallos? uerum tamen si non [*] [*]
scripturam, sed picturam talem uiderem, sine dubitatione reprehenderem.
ita in factis hominum, quae ad imitandum uitandumue
proponuntur, magni interest bonane an mala sint. quae
autem ad significandum scribuntur siue dicuntur, nihil refert
in moribus facientium, quam laudem reprehensionemue mereantur,
si modo habeant aliquam rei, qua de agitur, necessariam
praefigurandi congruentiam. sicut enim Caiphas in euangelio,
quantum ad eius noxium perniciosumque animum pertinebat,
quantum denique ad ipsa uerba, si in eis uoluntatem dicentis
attendas, quibus agebat ut iustus iniuste necaretur, utique
mala erant, tamen magnum bonum illo nesciente significabant,
quando ait: expedit ut unus moriatur et non tota
gens pereat. dictumque de illo est: hoc a se ipso non
dixit, sed cum esset pontifex prophetauit, quia
oportebat Iesum mori pro gente. ita factum Iudae
secundum illius libidinem malum fuit, sed illo nesciente magnum
bonum significauit; a se ipso quippe malum fecit, sed
non a se ipso bonum significauit. hoc autem, quod necessario
praeloquendum putaui, non ad hoc tantummodo Iudae factum
sed etiam ad cetera ualeat, si qua occurrerint mala opera
hominum, quibus bonum aliquid a narrante prophetatum est.

In Thamar ergo nuru Iudae intellegitur plebs regni Iudaeorum,
cui de tribu Iuda reges tamquam mariti adhibebantur.
merito nomen eius "amaritudo" interpretatur; ipsa enim
domino fellis poculum dedit. duo autem genera principum, [*] [*] [*]

qui non recte operabantur in plebe, unum eorum qui oberant,
alterum eorum qui nihil proderant, significantur in duobus
filiis Iudae, quorum unus erat malignus uel saeuus ante
dominum, alter in terram fundebat, ne semen daret ad fecundandam
Thamar. nec sunt amplius quam duo genera hominum
inutilia generi humano: unum nocentium, alterum praestare
nolentium et, si quid boni habent in hac terrena uita, perdentium
tamquam in terram fundentium. et quoniam in malo
prior est qui nocet quam ille qui non prode est, ideo maior
dicitur malignus ille et sequens qui fundebat in terram.
nomen quoque maioris, qui uocabatur Er, interpretatur "pellicius";
qualibus tunicis induti sunt primi homines in poenam
damnationis suae dimissi ex paradiso. sequentis autem nomen,
qui uocabatur Aunan, interpretatur "maeror eorum". quorum,
nisi quibus nihil prodest, cum habeat unde prodesse possit
atque id perdat in terra? maius porro malum est ablatae
uitae, quod significat pellis, quam non adiutae, quod significat
maeror eorum. deus tamen ambo occidisse dictus est: ubi
figuratur regnum talibus hominibus abstulisse. tertius uero
filius Iudae quod illi mulieri non iungitur, significat tempus,
ex quo reges plebi Iudaeorum coeperunt de tribu Iuda non
fieri. et ideo erat quidem filius Iudae, sed eum maritum Thamar
non accipiebat, quia erat eadem tribus Iuda, sed iam
populo inde nemo regnabat. unde et nomen eius, id est Selo,
interpretatur "dimissio eius". non pertinent sane ad hanc [*] [*]
signincationem uiri sancti et iusti, qui licet illo tempore fuerint,
ad nouum tamen pertinent testamentum, cui prophetando
scienter utiles fuerunt, qualis Dauid fuit. eo sane tempore,
quo iam Iudaea coeperat reges ex tribu Iuda non habere, non
est computandus Herodes maior in regibus eius tamquam
maritus Thamar; erat enim alienigena nec ei sacramento illo
mysticae unctionis tamquam coniugali foedere cohaerebat, sed
tamquam extraneus dominabatur: quam potestatem a Romanis
et a Caesare acceperat. sic et eius filii tetrarchae, quorum
erat unus Herodes patris nomine appellatus, qui cum Pilato
in passione domini concordauit. isti ergo alienigenae usque
adeo non deputabantur in regno illo mystico Iudaeorum, ut
ipsi Iudaei publice clamarent frendentes aduersus Christum:
nos non habemus regem nisi Caesarem. neque hoc
uerum nisi illa uniuersali dominatione Romanorum; quippe
etiam Caesar rex erat non proprie Iudaeorum; sed ut Christum
negarent et hunc adularent, ideo se tali uoce damnarunt.

Illo ergo tempore, quo iam de tribu Iuda regnum defecerat,
ueniendum erat Christo, uero saluatori domino nostro, qui
non obesset multumque prodesset. sic enim fuerat prophetatum:
non deficiet princeps ex Iuda neque dux de
femoribus eius, donec ueniat cui repositum est.
et ipse est exspectatio gentium. iam isto tempore omne
quoque magisterium Iudaeorum et mystica — unde christi uocabantur
— unctio ipsa defecerat secundum prophetiam etiam [*] [*]

Danihelis. tunc uenit cui repositum erat, expectatio gentium,
et unctus est sanctus sanctorum oleo exsultationis prae participibus
suis. natus enim Herodis maioris tempore, passus est
autem minoris Herodis tetrarchia. huius itaque uenientis ad
oues, quae perierant domus Israhel, figuram gessit ipse ludas,
cum iret ad tondendas oues suas in Thamna, quod interpretatur
"deficiens". iam enim defecerat princeps ex Iuda et omne
magisterium atque unctio Iudaeorum, ut ueniret cui repositum
erat. uenit autem cum suo pastore Adollamite, cui nomen
erat Hiras; et interpretatur Odollamites „testimonium in aqua.".
cum hoc plane testimonio dominus uenit, habens quidem testimonium
maius Iohanne, sed tamen propter oues infirmas hoc
testimonio est usus in aqua. nam et ipse Hiras, quod nomen
illius pastoris fuit, interpretatur "fratris mei uisio". uidit omnino
fratrem suum Iohannes, fratrem secundum semen Abrahae,
secundum cognationem Mariae matris eius et Helisabeth matris
suae eundemque dominum et deum suum, quia, sicut ipse
ait, ex plenitudine eius accepit. uidit omnino; et ideo in natis
mulierum maior illo non exsurrexit, quia ex omnibus praenuntiantibus
Christum ipse uidit quod multi iusti et prophetae
cupierunt uidere et non uiderunt; salutauit ex utero, agnouit
perfectius ex columba, et ideo tamquam Odollamites uere testimonium
perhibuit in aqua. uenit autem dominus ad oues [*] [*]
tondendas — hoc est exonerandas sarcinis laboriosis — ex quibus
ecclesiae laudatae in canticis canticorum dentes esse uelut
grex detonsarum.

Iam Thamar habitum mutet: nam et "commutans" interpretatur
Thamar. sed in ea prorsus nomen amaritudinis maneat,
non illius amaritudinis, in qua domino fel ministrauit, sed
illius, in qua Petrus amare fleuit; nam et Iuda latine "confessio"
est. confessioni ergo amaritudo misceatur, ut uera
paenitentia praesignetur. hac paenitentia fecundatur ecclesia
in omnibus gentibus constituta. oportebat enim Christum
pati et resurgere tertia die et praedicari in nomine
eius paenitentiam et remissionem peccatorum
per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem.
nam et ipse habitus meretricius confessio peccatorum
est typum quippe iam ecclesiae gerit Thamar ex gentibus
euocatae, sedens cum hoc habitu ad portam Enan uel Enain,
quod interpretatur fontes. cucurrit enim uelut ceruus ad fontes
aquarum peruenire ad semen Abrahae; illic a non cognoscente
fetatur, quia de illa praedictum est: populus, quem non
cognoui, seruiuit mihi accipit in occulto anulum, monile
et uirgam: uocatione signatur, iustificatione decoratur,
glorificatione exaltatur. quos enim praedestinauit, illos
et uocauit; quos autem uocauit, illos et iustificauit;
et quos iustificauit, illos et glorificauit. sed
haec, ut dixi, adhuc in occulto, ubi fit et conceptio sanctae
ubertatis. mittitur autem promissus hedus tamquam meretrici,
hedus exprobratio peccati, per eundem Odollamitem tamquam [*] [*]

increpantem et dicentem: generatio uiperarum. sed non
eam inuenit peccati exprobratio quam mutauit confessionis
amaritudo. post uero iam publicis signis anuli, monilis et
uirgae uicit temere iudicantes Iudaeos, quorum iam personam
Iudas ipse gerebat, qui hodieque dicunt non hunc esse populum
Christi nec habere nos semen Abrahae; sed prolatis certissimis
documentis nostrae uocationis, iustificationis et glorificationis
sine dubio confundentur et nos magis quam se
iustificatos esse fatebuntur. enucleatius haec et membratim
quodam modo articulatimque scrutarer atque dissererem, quantum
intentionem meam dominus adiuuaret, nisi me ab hac
laboriosiore diligentia finiendi huius operis, quod plus quam
uellem iam prolixum est, cura prohiberet.

LXI. DE PECCATO DAVID IN VXORE VRI CETTHEI. EX EODEM LIBRO XXII CONTRA FAVSTVM.

Nunc peccatum Dauid quid in prophetia significauerit quanta
possum breuitate perstringam. nomina quippe ipsa interpretata
satis ostendunt, quid etiam hoc factum praefigurauerit. Dauid
interpretatur "manu fortis" sine "desiderabilis": et quid fortius
leone illo de tribu Iuda, qui uicit mundum? et quid desiderabilius
illo de quo propheta dicit: ueniet desideratus
cunctis gentibus? Bersabe interpretatur "puteus satietatis"
siue "puteus septimus"; quamlibet autem harum nominis huius [*] [*]

interpretationum in id quod dicere intendimus assumamus,
satis congruit. nam et in canticis canticorum sponsa illa
ecclesia est, quae uocatur aquae uiuae. et huic puteo
septenarii numeri nomen in spiritus sancti significatione coniungitur
propter et rationem pentecostes, quo die de caelo
missus spiritus sanctus uenit. de septimanis enim constare
eundem festum diem Tobiae quoque scriptura testatur. ad
quadraginta nouem autem, quod est septies septeni, unum
additur, quo unitas commendatur. in hac ratione uiuit apostolica
illa sententia: sufferentes inuicem, in dilectione
studentes seruare unitatem spiritus in uinculo
pacis. dono itaque spiritali, hoc est septenario, facta est
ecclesia puteus satietatis, quia factus est in ea fons aquae
salientis in uitam aeternam, quem qui habuerit non
sitiet in aeternum. iam uero qui fuerit maritus eius,
quid aliud quam diabolum nominis eius interpretatione significat?
huius erant pessimo coniugio deligati omnes, quos gratia
dei liberat, ut ecclesia sine macula et ruga saluatori proprie
copuletur. Vria namque interpretatur "lux mea dei". Cettheus
autem "abscissus", siue quod in ueritate non stetit, sed a luce
sua superna, quam de deo habebat, superbiae merito abscisus
est, siue quod cadendo ueris uiribus perditis transfigurat se [*] [*]
tamen in angelum lucis, audens adhuc dicere: "lux mea dei
est" . ergo iste quidem Dauid grauiter scelerateque peccauit;
quod scelus eius etiam per prophetam deus arguit increpando
et ipse abluit paenitendo. uerum tamen ille desiderabilis
omnibus gentibus adamauit ecclesiam super tectum se lauantem,
id est mundantem se a sordibus saeculi et domum luteam
spiritali contemplatione transcendentem atque calcantem, et
inchoata cum illa primae conuentionis notitia postea ab ea
penitus separatum diabolum occidit eamque sibi perpetuo conubio
copulauit. oderimus ergo peccatum, sed prophetias non
extinguamus. amemus illum Dauid, quantum amandus est,
qui nos a diabolo per misericordiam liberauit; amemus et
istum Dauid, qui tam graue in se uulnus iniquitatis paenitentiae
humilitate sanauit.

LXII. DE SALOMONIS PRIMVM BONIS, POSTEA MALIS. EX EODEM LIBRO XXII CONTRA FAVSTVM.

lam de Salomone quid dicam? quem uehementer arguit
sancta scriptura atque condemnat nihilque de paenitentia eius
uel in eum indulgentia dei omnino commemorat. nec mihi.
prorsus occurrit quid saltem in allegoria boni significet haec
eius flenda submersio, nisi forte quis dicat mulieres alienigenas,
quarum amore exarserat, significare ecclesias electas de [*] [*]

gentibus. posset hoc fortasse non absurde intellegi, si illae
propter Salomonem desererent deos suos et colerent deum
eius. cum uero ipse propter illas offendit deum suum et coluit
deos earum, non est quid inde boni coniectare possimus.
nec tamen nihil arbitror significare, sed malum, sicut de uxore
filiabusque Loth diximus. apparet enim in persona huius
Salomonis mira excellentia et mira subuersio. quod igitur in
illo diuersis temporibus extitit, prius bonum et posterius malum,
hoc in ecclesia in isto adhuc saeculo simul uno tempore
ostenditur. nam bono illius bonos ecclesiae, malo autem illius
malos ecclesiae significatos puto, tamquam in unitate unius
areae — sicut in illo uno homine — bonos in granis, malos in
palea, ut in unitate unius segetis bonos in tritico, malos in
zizaniis. si quid hinc sane his quae de illo scripta sunt diligentius
pertractatis siue mihi siue hoc doctioribus atque
melioribus aliud probabilius elucere potuerit, nunc tamen non
eam rem ita dimisimus, ut intentionem nostram in alia properantem
tamquam interrupta series contextionis impediat.

LXIII. DE VITVLI CAPITE COMBVSTO ET IN AQVAM SPARSO POTVMQVE POPVLO DATO. EX EODEM LIBRO XXII.

Quid etiam propheticae significationis habuerit requirendum
est, quod ex eis multos, qui sibi absente ipso idolum fabricauerunt,
sine ulla cuiusquam necessitudinis distinctione iussit [*] [*]

interimi. facile est ut intellegatur hominum illorum interemtionem
significare uitiorum talium, qualibus illi ad
eandem idololatriam defluxerunt. in talia quippe nitia saeuire
nos iubet psalmus, cum dicit: irascimini et nolite peccare.
in talia uitia saeuire nos iubet apostolus, cum dicit:
mortificate membra uestra, quae sunt super terram,
fornicationem, immunditiam, luxuriam, concupiscentiam
malam et auaritiam, quae est idolorum
seruitus.

Sed quid sibi uelit quod prius fecit, ut ipsum uitulum igne
combureret, minutatim concideret et in aquam spargeret et
potum populo daret, maiorem intentionem perscrutandae significationis
inquirit. si enim tabulas, quas digito dei, hoc est
operatione spiritus sancti, scriptas acceperat, ideo fregit, quia
indignos eos quibus eas legeret iudicauit; si denique, ut ab
eis ille uitulus penitus aboleretur, incendit eum, contriuit, in
aqua sparsit atque submersit, ut quid et potum hoc populo
dedit? quem non excitet factum hoc ad inquirendam et intellegendam
propheticam significationem ? occurrat ergo iam
intentis mentibus tamquam diaboli corpus in uitulo, id est
homines in omnibus gentibus, quibus ad haec sacrilegia caput,
hoc est auctor est diabolus; aureum propterea, quia uidentur
idolatriae ritus uelut a sapientibus instituti. de quibus dicit
apostolus: quoniam cognoscentes deum non sicut
deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed
euanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum [*] [*]

est insipiens cor eorum; dicentes se esse sapientes
stulti facti sunt, et mutauerunt gloriam incorruptibilis
dei in similitudinem imaginis corruptibilis
hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium.
ei hac quasi sapientia iste uitulus aureus, qualia
solebant Aegyptiorum etiam ipsi primates et tamquam docti
homines adorare figmenta. hoc ergo uitulo significatum est
omne corpus, id est omnis societas gentilium idolatriae deditorum.
hanc sacrilegam societatem dominus Christus illo igne
comburit, de quo in euangelio dicit: ignem ueni mittere
in terram, ut, quoniam non est qui se abscondat a calore
eius, dum in eum credunt gentes, igne uirtutis eius diabolica
in eis forma soluatur. totum deinde corpus illud comminuitur,
id est ab illa malae conspirationis conflatione discissum uerbo
ueritatis humiliatur et comminutum in aquam mittitur, ut
eos Israhelitae, id est euangelii praedicatores, ex baptismo in
sua membra, hoc est in corpus dominicum, transferant. quorum
Israhelitarum Petro de ipsis gentibus dictum est: macta
et manduca. si macta et manduca quare non etiam:I
concide et bibe? ita ille uitulus per ignem zeli et aciem uerbi
et aquam baptismi ab eis potius quos absorbere conabatur
absorptus est.

Si ergo haec quoque loca scripturarum, de quibus eisdem
scripturis calumniantur haeretici, perscrutata et quodam modo
interrogata quanto uidentur obscuriora, tanto mirabiliorum in
se mysteriorum thesauros latere respondent: quanto magis [*] [*]

impiorum blasphema ora obmutescere omnino debent, cum
oppilantur apertissima ueritate, contra quam praefocato spiritu
quid mussitent non inueniunt, et malunt miseri manifestatione
eius suas fauces obturari, quam suauitate pectus impleri?
Christum igitur sonant haec omnia; caput illud, quod iam
ascendit in caelum, et hoc corpus eius, quod usque in finem
laborat in terra, scribentium litteras uere sacras omnis parturiuit
intentio, nec esse quicquam credendum est librorum
propheticorum contextione narratum, quod non significet aliquid
futurorum, nisi quae ideo posita sunt, ut ex eis quodam
modo religentur ea quae illum regem populumque eius siue
propriis siue figuratis locutionibus rebusue praenuntient. sicut
enim in citharis et huiusce modi organis musicis non quidem
omnia, quae tanguntur, canorum aliquid resonant, sed tantum
chordae, cetera tamen in toto citharae corpore ideo fabricata
sunt, ut esset ubi uincirentur, unde et quo tenderentur illae
quas ad cantilenae suauitatem modulaturus et percussurus est
artifex: ita in his propheticis narrationibus, quae de rebus
gestis hominum prophetico spiritu deliguntur, aut aliquid iam
sonant significatione futurorum ant, si nihil tale significant,
ad hoc interponuntur, ut sit unde illa significantia tamquam
sonantia conectantur.

Has autem rerum gestarum allegoricas narrationes si nolunt
haeretici sicut a nobis exponuntur accipere uel etiam nihil
eas nisi quod proprie sonant significare contendunt, non est
luctandum cum hominibus, qui dicunt: "non sapit palato meo [*]

quod sapere dicis tuo"; dum tamen ea quae diuinitus praecipiuntur
aut mores pietatemque formare aut aliquid figurate
significare uel credantur uel intellegantur aut utrumque potius
quam neutrum; dum tamen et ipsa quae figurate dicta uel
facta intelleguntur ad eosdem mores bonos pietatemque referantur.