Excerpta ex Operibus Augustini (69-73)

LIIII. NON SOLVM DIEBVS SED ET MENSIBVS NOMINA DEORVM SVORVM IMPOSVERE PAGANI. EX LIBRO CONTRA FAVSTVM XVIII.

Diebus quippe istis, quorum septenarius numerus in orbem
redit, deorum suorum nomina gentes imposuerunt; de quibus
ait apostolus, quod coluerunt et seruierunt creaturae
potius quam creatori. quos in hac parte etiam uos imitamini,
nisi quod cum eis lucidiora duo lumina, cetera uero
sidera non cum eis adoratis. sed et mensibus imposuerunt
nomina deorum suorum. propter honorem quippe Romuli, quia
eum Martis filium crediderunt, primum mensem Marti dicantes
martium uocauerunt; et inde aprilem nullo dei sui nomine,
sed a re ipsa quasi aperilem, quod tunc plurimum germinis
aperiatur in florem. inde tertium mensem maium, quod
Maiam, Mercuri matrem, deam colunt. inde quartum iunium
a Iunone, inde ceteros usque ad decembrem a numeris nominarunt.
sed ei eis quintilis atque sextilis nominibus hominum,
quibus diuinos honores decreuerunt, appellati sunt iulius et
augustus. nam septimus september et ceteri, ut dixi, usque
ad decembrem numerorum ex ordine nominibus enuntiantur. [*] [*] [*] [*]

porro ianuarius a Iano appellatus est, februarius a februis,
sacris lupercorum. uultis ergo ut et uos dicamini in mense
martio Martem colere? illo enim mense bema uestrum cum
magna festiuitate celebratis. si autem nobis in mense martio
licere arbitramini aliud considerare, non Martem, cur ex die
septimo, quod sabbatum a requie nominatum est, diuinis
scripturis Saturnum importare conamini, quia eum diem Saturni
gentes appellauerunt? nempe iam uidetis cum quanta
impietate deliretis.

De sacrificiis autem animalium quis nostrum nesciat magis
ea peruerso populo congruenter imposita quam deo desideranti
oblata? sed tamen etiam in his figurae nostrae fuerunt, quia
nostra mundatio et dei propitiatio nobis sine sanguine nulla
est; sed illarum figurarum ueritas Christus est, cuius sanguine
redemti et mundati sumus. nam in figuris eloquiorum diuinorum
et taurus dictus est propter uirtutem crucis, cuius
cornibus impios uentilabit, et aries propter innocentiae principatum
et hircus propter similitudinem carnis peccati, ut de
peccato damnaret peccatum; et si quod aliud sacrificii genus
expressius commemoraueris, in eo quoque tibi Christum prophetatum
esse monstrabo. quocirca siue circumcisio siue sabbatum
siue differentia ciborum siue immolatio sacrificiorum,
omnia haec figurae nostrae fuerunt et prophetiae, quas Christus
non soluere, sed adimplere uenit, cum ea quae his praenuntiabantur
impleuit. [*] [*]

LV. QVOD OCVLVM PBO OCVLO NON SIT CONTRARTVM: QVI TE PERCVSSERIT IN DEXTRAM MAXILLAM ET CETERA. EX LIBRO CONTRA FAVSTVM XVIIII.

Iam uero illud quod antiquis dictum est: oculum pro
oculo, dentem pro dente, quomodo contrarium habet
quod ait dominus: ego autem dico uobis non resistere
malo; sed si quis te percusserit in maxillam tuam
dextram, praebe illi et alteram et cetera, quando quidem
et illud antiquum ad reprimendas flammas odiorum
saeuientumque immoderatos animos refrenandos ita praeceptum
est? quis enim tandem facile contentus est tantum reponere
uindictae, quantum accepit iniuriae? nonne uidemus homines
leuiter laesos moliri caedem, sitire sanguinem uixque inuenire
in malis inimici unde satientur? quis pugno percussus non
aut iudicia concitat in damnationem eius qui percusserit? aut,
si ipse percutere uelit, totum hominem etiam, si non telo
aliquo arrepto, pugnis calcibusque contundit? huic igitur immoderatae
ac per hoc iniustae ultioni lex iustum modum
figens poenam talionis instituit, hoc est ut qualem quisque
intulit iniuriam, tale supplicium pendat. proinde oculum
pro oculo, dentem pro dente non fomes, sed limes furoris [*] [*] [*]

est, non ut id quod sopitum erat hinc accenderetur, sed ne
id quod ardebat ultra extenderetur impositus. est enim quaedam
uindicta iusta iusteque debetur ei qui fuerit passus iniuriam.
unde utique cum ignoscimus, de nostro quodam
modo iure largimur. unde etiam debita dicuntur, quae in
oratione dominica humanitus dimittere monemur, ut nobis et
nostra diuinitus dimittantur. quod autem debetur, etsi benigne
remittitur, non tamen inique repetitur. sed sicut in iurando
etiam qui uerum iurat propinquat peiurio, unde longe abest
qui omnino non iurat; et quamuis non peccet qui uerum iurat,
remotior tamen a peccato est qui non iurat — unde admonitio
non iurandi conseruatio est a peccato peiurii\': — ita cum peccet
qui per immoderationem iniuste uult uindicari, non peccet
autem qui modum adhibens iuste uult uindicari, remotior est
a peccato iniustae uindictae qui non uult omnino uindicari.
peccat enim qui exigit ultra debitum; non peccat autem qui
exigit debitum: sed tutius longe est a peccato iniusti exactoris
qui omnino non exigit debitum, praesertim ne cogatur et ipse
reddere debitum ab eo qui nullum habet debitum. [*] [*]

LVI. QVOMODO INTELLEGENDVM SIT: IN QVIBVS DEVS SAECVLI HVIVS EXCAECAVIT MENTES INFIDELIVM. EX LIBRO CONTRA FAVSTVM XXI.

Apostolus ait: deus saeculi huius excaecauit mentes
infidelium. quam quidem sententiam plerique nostrum
ita distingunt, ut deum uerum dicant excaecasse infidelium
mentes. cum enim legerint: in quibus deus, suspendunt
pronuntiationem; at tunc inferunt: saeculi huius excaecauit
mentes infidelium. quia etsi ita non distinguas,
sed exponendi gratia ita uerborum ordinem mutes: "in quibus
deus excaecauit mentes infidelium saeculi huius" idem qui in
illa distinctione sensus elucet. potest enim etiam talis operatio,
qua excaecantur mentes infidelium, secundum quendam
modum pertinere ad uerum deum. quod non facit malitia, sed
iustitia, sicut idem Paulus alibi dicit: numquid iniquus
deus, qui infert iram? item alibi: quid ergo dicemus?
inquit; numquid iniquitas est apud deum? absit.
Moses enim dicit: miserebor cui misertus ero,
et misericordiam praestabo cui misericors fuero.
cum ergo praemisisset, quod inconcusse retinendum est, non
esse iniquitatem apud deum, paulo post attende quid dicat:
si autem uolens deus ostendere iram et demonstrare
potentiam suam attulit in multa patientia [*] [*]

uasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, et
ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae,
quae praeparauit in gloriam? et cetera.
certe hic nullo modo dici potest alium deum esse, qui ostendit
iram et demonstrat potentiam suam in uasis, quae perfecta
sunt ad perditionem, et alium qui ostendit diuitias in uasis
misericordiae. nam unum eundemque deum facere apostolica
doctrina testatur. hinc est et illud: propter hoc tradidit
illos deus in concupiscentiam cordis eorum in immunditia,
ut contumeliis afficiant corpora sua in
semet ipsis; et paulo post: propterea tradidit illos
deus in passiones ignominiae; item paulo post: et
quoniam non probauerunt deum habere in notitiam,
tradidit illos deus in reprobum sensum.
ecce quomodo uerus deus et iustus excaecat mentes infidelium.
neque enim umquam in his apostoli uerbis, quae commemoraui,
alius deus intellectus est quam ille qui filium suum
misit dicentem: in iudicium ueni in hunc mundum,
ut qui non uident uideant et qui uident caeci
fiant. nam et hic satis apparet mentibus fidelium, quomodo
deus excaecet mentes infidelium. praecedit enim aliquid occultum
in occultis, ubi deus agat iustissimum examen iudicii
sui, ut quorundam mentes excaecentur, quorundam inluminentur.
cui uerissime dictum est: indicia tua abyssus
multa. cuius profunditatis impenetrabilem altitudinem apostolus
admiratus exclamat:s o altitudo diuitiarum sapientiae
et scientiae dei; quam inscrutabilia sunt
iudicia eius et cetera. uos autem non ualetis discernere [*] [*]
quid faciat deus beneficio, quid iudicio, quia et a corde et ab
ore uestro longe est psalterium nostrum; ubi dicitur: misericordiam
et iudicium cantabo tibi, domine.

LVII. DE, ID QVOD AIT IDEM APOSTOLVS, DEVS TEMPERAVIT CORPVS. EX EODEM LIBRO CONTRA PAVSTVM XXI.

Dicit apostolus: deus temperauit corpus; et dicit iste:
hyle, non deus". quid apertius his inimicitiis ante anathemandis
quam refellendis. numquid et hic apostolus cum diceret:
deus, addidit: huius saeculi? ubi si quis etiam
diabolum intellexerit, excaecare diabolum mentes infidelium,
non negamus, malis suasionibus; quibus qui consentiunt iustitiae
lumen amittunt deo retribuente quod iustum est. haec
omnia legimus in scripturis sanctis. nam et illud dictum est
de seductione extrinsecus ueniente: timeo ne, sicut serpens
Euam seduxit in uersutia sua, corrumpantur
mentes uestrae a simplicitate et castitate, quae
est in Christo. cui simile est: corrumpunt mores
bonos colloquia mala; et illud, quod et sibi quisque
seductor sit: qui autem putat se esse aliquid, cum
nihil sit, se ipsum seducit; et illud de dei uindicta
quod supra commemoraui: tradidit illos deus in reprobum
sensum, ut faciant quae non conueniunt. ita et
in ueteribus libris, cum praedixisset: deus mortem non [*] [*]

fecit nec laetatur in perditione uiuorum, paulo
post: inuidia, inquit, diaboli mors intrauit in erbe
terrarum. et rursus de ipsa morte, ne se homines extra
culpam ponerent: impii autem manibus et uerbis, inquit,
accersierunt illam, et extimantes illam amicam
defluxerunt; alibi autem: bona et mala, uita et
mors, diuitiae et paupertas a domino deo sunt. hic
perturbati homines non intellegunt in uno eodemque opere
malo non postea consequente alia quae manifesta erit, sed
quadam continuo comitante uindicta aliud uenire de astutia
suadentis, aliud de nequitia uolentis, aliud de iustitia punientis:
cum diabolus suggerit, homo consentit, deus deserit.
quocirca in opere malo, id est excaecatione infidelium, si intellegatur
et diabolus propter suadendi malignitatem, ut sic
distinguatur: deus huius saeculi, non mihi uidetur absurdum.
neque enim sine additamento dicitur deus, cum adiungitur
huius saeculi, id est hominum impiorum non nisi
in hoc saeculo florere uolentium; secundum quod dicitur et
malum saeculum, sicut scriptum est: ut eximeret nos de
praesenti saeculo maligno. tale est enim et illud:
quorum deus uenter; nisi esset ibi quorum, nullo modo
diceret: deus uenter. nec in psalmo daemonia possent dii
appellari, nisi adderetur gentium; sic enim scriptum est:
quoniam di gentium daemonia. hic autem nec deus
huius saeculi nec quorum deus uenter nec di [*] [*]
gentium daemonia, sed simpliciter positum est: deus temperauit
corpus; qui non potest intellegi nisi deus uerus omnium
creator. illa enim cum uituperatione dicuntur, hoc autem
cam laude dictum est. nisi forte deum temperasse corpus non
dispositione membrorum, hoc est fabricando et construendo,
sed admixtione lucis suae Faustus intellegit, ut scilicet haec
membra ita distincta et locata suis sedibus alter posuerit, qui
haec fabricauit; deus autem miscendo bonitatem suam huius
fabricae malitiam temperauit. talibus enim fabulis pueriles
animas hebetant; sed neque hoc eos posse dicere permisit subueniens
deus paruulis per ora sanctorum. habes enim et
paulo superius: deus posuit membra singulum quodque
eorum in corpore prout uoluit. quis iam non intellegat
secundum hoc dictum deum temperatorem corporis,
quod ex multis membris corpus fabricauit, officia diuersorum
operum in unitatis compage seruantibus?

LVIII. EXEMPLO ABRAHAE CELANTIS CONIVGEM DOCET: QVANDO HABET HOMO QVOD FACIAT, NON TEMTET DEVM. EX LIBRO CONTRA FAVSTVM XXII.

Dicet aliquis: cur non potius ita de deo suo praesumsit
Abraham, ut fateri non timeret uxorem? neque enim deus
ab illo non poterat mortem repellere, quam timebat, eumque
cum coniuge sua in illa peregrinatione tutari, ut nec uxor [*] [*]

eius, quamuis esset pulcherrima, appeteretur ab aliquo nec
propter illam ille necaretur". poterat sane hoc efficere deus;
quis ita sit demens, ut hoc neget? sed si interrogatus Abraham
illam feminam indicaret uxorem, duas res tuendas committeret
deo, et suam uitam et coniugis pudicitiam. pertinet
autem ad sanam doctrinam: quando habet quod faciat homo,
non temtare dominum deum suum. neque enim et ipse saluator
non poterat tueri discipulos suos; quibus tamen ait:
si uos persecuti fuerint in unam ciuitatem, fugite in
aliam. cuius rei prior exemplum praebuit. nam cum potestatem
haberet ponendi animam suam nec eam poneret, nisi
cum uellet, in Aegyptum tamen infans portantibus parentibus
fugit. et ad diem festum non euidenter, sed latenter ascendit,
cum alias palam loqueretur Iudaeis irascentibus et de inimicissimo
animo audientibus nec tamen ualentibus in eum mittere
manus, quia nondum uenerat hora eius: non cuius horae
necessitate cogeretur mori, sed cuius horae opportunitate
dignaretur occidi. qui ergo palam docendo et arguendo, et
tamen inimicorum rabiem ualere in se aliquid non sinendo
dei demonstrabat potestatem, idem tamen fugiendo et latendo
hominis instruebat infirmitatem, ne deum temtare audeat,
quando habet quod faciat, ut quod cauere oportet euadat.
neque enim et apostolus Paulus desperauerat adiutorium protectionemque
diuinam fidemque perdiderat, quando per murum
in sporta submissus est, ut inimicorum manus effugeret. non [*] [*]
ergo in deum non credendo sic fugit, sed deum temtando sic
fugere noluisset, cum sic fugere potuisset.