De Mendacio (11-13)

Quodsi quisquam putat ideo cuiquam pro alio
esse mentiendum, ut interim uiuat aut in his rebus, quas
multum diligit, non offendatur, quo possit ad aeternam ueritatem
peruenire discendo, non intellegit primo nullum esse
flagitium, quod non eadem condicione suscipere cogatur, sicut
iam superius demonstratum est, deinde ipsius doctrinae auctoritatem
intercipi et penitus interire, si eis, quos ad illam
perducere conamur, mendacio nostro persuademus aliquando
esse mentiendum. cum enim doctrina salutaris partim credendis,
partim intellegendis rebus constet nec ad ea, quae intellegenda
sunt, perueniri possit, nisi prius credenda credantur,
quomodo credendum est ei, qui putat aliquando esse mentiendum,
ne forte et tunc mentiatur, cum praecipit ut credamus?
unde enim sciri potest, utrum et tunc habeat aliquam
causam, sicut ipse putat, officiosi mendacii, existimans falsa
narratione hominem territum posse a libidine cohiberi atque
hoc modo etiam ad spiritalia se consulere mentiendo arbitretur?
quo genere admisso atque adprobato omnis omnino [*] [*]
fidei disciplina subuel-titur: qua subuersa nec ad intellegentiam
peruenitur, cui capiendae ista paruulos nutrit. atque ita
omnis doctrina ueritatis aufertur, cedens licentiosissimae
falsitati, si mendacio uelut officioso alicunde penetrandi aperitur
locus. aut enim temporalia commoda, uel propria uel
aliena, ueritati praeponit, quicumque mentitur — quo quid
fieri potest peruersius? — aut cum ueritati adipiscendae
opitulante mendacio uult facere idoneum, intercludit aditum
ueritati; nolens enim, cum mentitur, esse aptus fit, cum
uerum dicit, incertus. quamobrem aut non est credendum
bonis aut credendum est eis, quos credimus debere aliquando
mentiri, aut non est credendum bonos aliquando mentiri:
horum trium primum perniciosum est, secundum stultum;
restat ergo, ut numquam mentiantur boni.

Sic ista quaestione ex utraque parte considerata
atque tractata non tamen facile ferenda sententia est; sed
adhuc diligenter audiendi, qui dicunt nullum esse tam malum
factum, quod non in peioris deuitatione faciendum sit; pertinere
autem ad facta hominum non solum quidquid faciunt,
sed quidquid etiam cum consensione patiuntur. unde, si extitit
causa, ut eligeret Christianus turificare idolis, ne consentiret
stupro, quod persecutor ei, nisi faceret, minabatur, recte
uidentur quaerere, cur non etiam mentiretur, ut tantam illam
turpitudinem deuitaret. ipsam enim consensionem, qua se
stuprum pati mallet quam turificare idolis, non passionem
dicunt esse, sed factum: quod ne faceret, elegit turificare. [*]
quanto igitur mendacium procliuius elegisset, si mendacio
posset a sancto corpore tam inmane flagitium remouere!

In qua propositione ista sunt, quae merito quaeri
possunt: utrum talis consensio pro facto habenda sit; aut
utrum consensio dicenda sit, quae non habet adprobationem;
aut utrum adprobatio sit, cum dicitur: expedit hoc pati potius
quam illud facere; et utrum recte ille fecerit turificare quam
stuprum pati; et utrum mentiendum esset potius, si ea condicio
daretur, quam turificandum. sed si talis consensio pro facto
habenda est, homicidae sunt etiam, qui occidi maluerunt quam
falsum testimonium dicere, et quod est homicidium grauius,
in se ipsos. cur enim hoc pacto non dicatur, quod ipsi se
occiderint, quia hoc elegerunt in se fieri, ne facerent quod
cogebantur? aut si grauius putatur alium occidere quam se
ipsum, quid? si haec condicio martyri proponeretur, ut, si
nollet de Christo falsum testimonium dicere atque immolare
daemonibus, ante oculos ipsius alius non quilibet homo, sed
pater eius occideretur, rogans etiam filium, ne id perseuerantia
sua fieri permitteret, nonne manifestum est illo in testimonii
fidelissimi sententia permanente solos homicidas futuros fuisse.
qui patrem eius occiderent, non illum etiam parricidam? sicut
ergo huius tanti sceleris particeps iste non esset, cum elegisset
patrem suum potius ab aliis interfici, etiam sacrilegum, cuius
anima raperetur ad poenas, quam fidem suam falso testimonio
uiolare: sic talis ille consensus non eum faceret tanti flagitii
participem, si male facere ipse nollet, quidquid alii propterea
fecissent, quia ipse non faceret. quid enim tales persecutores [*]

dicunt nisi: fac male, ne nos faciamus? qui si uere nobis
facientibus non fecissent, nec sic eis nostro scelere suffragari
deberemus. nunc uero, quando iam faciunt, cum ista [non]
dicunt, cur nobiscum potius quam soli turpes atque nocentes
sint? non enim consensus ille dicendus est, quia non adprobamus
quod faciunt, semper optantes et, quantum in nobis
est, prohibentes, ne faciant, factumque ipsorum non solum
non committentes cum eis, sed etiam quanta possumus detestatione
damnantes.