Contra Mendacium (36-40)

Verum quia homines sumus et inter homines
uiuimus — fateorque me nondum esse in eorum numero,
quos conpensatiua peccata non turbant — saepe me in rebus
humanis uincit sensus humanus nec resistere ualeo, cum
mihi dicitur: ecce graui morbo periclitatur aegrotus, cuius
iam uires ferre non possint, si ei mortuus unicus et carissimus
filius nuntietur. a te quaerit an uiuat, quem uitam
finisse tu nosti. quid respondebis, quando quidquid aliud
dixeris praeter unum de tribus: aut mortuus est aut uiuit
aut nescio, nihil aliud credit ille quam mortuum, quod te
intellegit timere dicere et nolle mentiri? tantundem ualet,
etiamsi omni modo tacueris. ex illis autem tribus duo falsa
sunt \'uiuit* et \'nescio'* nec abs te dici possunt nisi mentiendo.
illud autem unum uerum, id est mortuum esse, si dixeris et
perturbati hominis mors fuerit subsecuta, abs te occisus esse
clamabitur. et quis ferat homines exaggerantes quantum sit
mali salubre mendacium deuitari et homicidam diligi ueritatem?
moueor his oppositis uehementer, sed mirum, si etiam
sapienter. cum enim proposuero ante qualescumque oculos
cordis mei intellegibilem illius pulchritudinem, de cuius falsi
nihil ore procedit, quamuis ubi radians magis magisque
clarescit ueritas, ibi palpitans mea reuerberatur infirmitas,
tamen sic amore tanti decoris accendor, ut cuncta quae inde [*]
me reuocant humana contemnam. sed multum est, ut iste in
tantum perseueret affectus, ne in temptatione desit effectus.
nec me mouet contemplantem luminosum bonum, in quo
mendacii tenebrae nullae sunt, quod nobis mentiri nolentibus
et hominibus uero audito morientibus homicida dicitur ueritas.
numquid enim, si stuprum expetat inpudica et te non consentiente
saeuo. amore perturbata moriatur, homicida erit et
castitas? an uero, quia legimus: Christi bonus odor
sumus in omni loco, et in his qui salui fiunt et in
his qui pereunt, aliis quidem odor uitae in uitam,
aliis autem odor mortis in mortem. etiam odorem
Christi pronuntiabimus homicidam? sed quia homines sumus
et nos in huius modi quaestionibus et contradictionibus plerumque
superat aut fatigat sensus humanus, ideo mox et ille
subiecit: et ad haec quis idoneus?

Huc accedit — ubi miserabilius eiulandum est — quod
si concesserimus pro salute illius aegri de uita filii eius fuisse
mentiendum, ita paulatim minutatimque subcrescit hoc malum
et breuibus accessibus ad tantum aceruum mendaciorum sceleratorum
sensim subintrando perducitur, ut numquam possit
penitus inueniri, ubi tantae pesti per minima additamenta in
inmensum conualescenti possit obsisti. unde prouidentissime
scriptum est: qui modica spernit, paulatim decidit [*] [*]

quid? quod uitae huius tales amatores, ut eam non dubitent
praeponere ueritati, ne homo moriatur, immo ut homo quandoque
moriturus aliquanto serius moriatur, non tantum mentiri,
sed etiam peierare nos uolunt? ut uidelicet, ne aliquanto
citius transeat uana salus hominis, nomen domini dei nostri
accipiamus in uanum. et sunt in eis docti, qui etiam regulas
figant finesque constituant, quando debeat, quando non debeat
peierari. Q ubi estis, fontes lacrimarum? et quid faciemus? quo
ibimus? ubi nos occultabimus ab ira ueritatis, si non solum
neglegimus cauere mendacia, sed audemus insuper docere
periuria? uiderint enim assertores defensoresque mendacii,
quale genus uel qualia genera mentiendi eos iustificare delectet:
saltem in dei cultu concedant non esse mentiendum;
saltem sese a periuriis blasphemiisque contineant; saltem ubi
dei nomen, ubi deus testis, ubi dei sacramentum interponitur,
ubi de diuina religione sermo promitur siue conseritur, nemo
mentiatur, nemo laudet, nemo doceat et praecipiat, nemo
iustum dicat esse mendacium; de ceteris mendaciorum generibus
eligat sibi, quod putat esse mitissimum atque innocentissimum
mentiendi genus, cui placet esse mentiendum. hoc
scio, quod etiam qui docet oportere mentiri, uerum docere
se uult uideri. nam si falsum est quod docet, quis falsae
uelit studere doctrinae, ubi et fallit docens et fallitur discens? [*]
si autem, ut aliquem possit inuenire discipulum, docere se
asserit uerum, cum doceat esse mentiendum, quomodo erit
illud ex ueritate mendacium Iohanne apostolo reclamante:
omne mendacium non est ex ueritate? non est igitur
uerum aliquando esse mentiendum; et quod non est uerum,
nemini est omnino suadendum.

Sed agit partes suas infirmitas et causam uincibilem
fauentibus turbis se habere proclamat, ubi contradicit
et dicit: quomodo apud homines, qui procul dubio, si fallantur,
auertuntur a pernicie uel aliena uel sua, periclitantibus
subuenitur hominibus, si nos humanus ad mentiendum non
inclinet affectus? si patienter me audiat turba mortalitatis,
turba infirmitatis, respondebo aliquid pro negotio ueritatis.
certe pia, uera, sancta castitas nonnisi ex ueritate est: et
quisquis aduersus eam facit, profecto aduersus ueritatem
facit. cur ergo et, si non possit aliter periclitantibus subueniri,
non committo stuprum, quod ideo. est contrarium
ueritati, quia contrarium est castitati, et ut periclitantibus
subueniatur, loquor mendacium, quod ipsi apertissime est
contrarium ueritati? quid nos tantum promeruit castitas et
offendit ueritas? cum omnis ex ueritate sit castitas et sit
non corporis, sed mentis castitas ueritas atque in mente
habitet etiam corporis castitas. postremo, quod et paulo
ante dixi et iterum dico, quisquis mihi pro persuadendo [*] [*]
et defendendo ullo mendacio contradicit, quid dicit, si uerum
non dicit? si autem propterea est audiendus, quoniam uerum
dicit, quomodo me uult facere uerum dicendo mendacem?
quomodo mendacium patronam sibi adhibet ueritatem? an
aduersario suo uincit, ut a se ipsa uincatur? quis hanc absurditatem
ferat? nullo modo igitur dixerimus eos, qui asserunt
aliquando esse mentiendum, id asserendo esse ueraces,
ne, quod est absurdissimum et stultissimum credere, ueritas
nos doceat esse mendaces. quale est enim, ut esse adulterandum
nemo discat a castitate, deum offendendum nemo discat
a pietate, cuiquam nocendum nemo discat a benignitate et
esse mentiendum discamus a ueritate? porro si hoc non docet
ueritas, non est uerum; si non est uerum, non est discendum;
si non est discendum, numquam est igitur mentiendum.

Sed perfectorum est, ait aliquis, solidus cibus.
multa enim secundum ueniam relaxantur infirmitati, quamuis
sincerissimae nequaquam placeant ueritati. dicat hoc quisquis
non metuit, quae consequentia metuenda sunt, si fuerint
aliquo modo aliqua permissa mendacia. nullo modo tamen in
tantum sunt permittenda conscendere, ut ad periuria blasphemiasque
perueniant; nec aliquam causam prorsus oportet
obtendi, cur debeat peierari uel, quod est execrabilius, cur
deus debeat blasphemari. non enim quia per mendacium
blasphematur, ideo non blasphematur. potest quippe hoc
modo dici non peierari, quia per mendacium peieratur. quis [*] [*]

enim per ueritatem possit esse periurus? sic etiam per ueritatem
nullus potest esse blasphemus. sane mitius falsum iurat, qui
falsum nescit esse et uerum putat esse quod iurat: sicut et
Saulus excusabilius blasphemauit, quia ignorans fecit. ideo
autem peius est blasphemare quam peierare, quoniam peierando
falsae rei adhibetur testis deus, blasphemando autem
de ipso falsa dicuntur deo. tanto est autem quisque inexcusabilior
siue periurus siue blasphemus, quanto magis ea, quae
peierando uel blasphemando asserunt, falsa nouerunt esse uel
credunt. quisquis itaque dicit pro periclitantis hominis temporali
salute uel uita esse mentiendum, nimis ipse ab itinere
exorbitat aeternae salutis et uitae, si dicit in ea causa etiam
iurandum per deum uel etiam blasphemandum deum.

Sed aliquando nobis ipsius quoque salutis aeternae
periculum opponitur, quod nostro mendacio, si aliter non
potest, depellendum esse clamatur: uelut si quisquam baptizandus
in potestate sit inpiorum atque infidelium constitutus,
ad quem perueniri non possit, ut lauacro regenerationis abluatur,
nisi deceptis mentiendo custodibus. ab hoc inuidiosissimo
clamore, quo cogimur non pro cuiusquam opibus uel honoribus
in hoc saeculo transcurrentibus, non pro ipsa huius temporis
uita, sed pro aeterna hominis salute mentiri, quo confugiam,
nisi ad te, ueritas? et mihi abs te proponitur castitas. cur [*] [*]
enim si custodes isti, ut nos ad baptizandum hominem admittant,
stupro inlici possunt, non facimus contraria castitati et, si
mendacio decipi possunt, facimus contraria ueritati? cum
procul dubio nulli esset fideliter amabilis castitas, si non eam
praeciperet ueritas. proinde ut perueniatur ad hominem baptizandum,
fallantur mentiendo custodes, si hoc iubet ueritas.
sed quomodo iubeat ueritas, ut homo baptizetur, esse mentiendum,
si non iubet castitas, ut homo baptizetur, esse
moechandum? cur autem hoc non iubet castitas, nisi quia
hoc non docet ueritas? si ergo nisi quod ueritas docet, facere
non debemus, cum ueritas doceat nec propter hominem baptizandum
facere quod contrarium est castitati, quomodo nos
docebit facere propter hominem baptizandum, quod ipsi est
contrarium ueritati? sed sicut oculi ad intuendum solem
parum firmi ea tamen, quae a sole inlustrantur, libenter intuentur,
sic animae iam ualentes delectari pulchritudine castitatis
non tamen continuo per se ipsam considerare ueritatem,
unde lucet castitas, possunt, ut cum uentum fuerit ad aliquid
faciendum quod aduersum est ueritati, ita refugiant et exhorreant,
quemadmodum refugiunt et exhorrent, si faciendum
aliquid proponatur quod aduersum est castitati. ille autem
filius, qui uerbum suscipiens a perditione longe [*] [*]
aberit, et nihil falsi ex eius ore procedit, tam sibi
clausum deputat, si ad subueniendum homini per mendacium
quam si per stuprum transire cogatur. et pater exaudit orantem,
ut ualeat sine mendacio subuenire, cui uult pater ipse,
cuius inscrutabilia sunt iudicia, subueniri. talis igitur filius
ita obseruat a mendacio, sicut a peccato. nam et aliquando
mendacii nomen pro peccati nomine ponitur. unde illud est:
omnis homo mendax. sic enim dictum est, tamquam diceretur:
omnis homo peccans. et illud: si autem ueritas
dei in meo mendacio abundauit. ac per hoc cum mentitur
ut homo, peccat ut homo, et ea sententia tenebitur,
qua dictum est: omnis homo mendax, et: si dixerimus
quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus,
et ueritas in nobis non est. cum uero nihil
falsi ex eius ore procedit, secundum eam gratiam sic erit,
de qua dictum est: qui natus est ex deo, non peccat.
haec enim natiuitas si sola esset in nobis, nemo peccaret; et
quando sola erit, nemo peccabit. nunc autem adhuc trahimus,
quod corruptibiles nati sumus, quamuis secundum id, quod
renati sumus, si bene ambulamus, de die in diem renouamur
interius. cum uero et corruptibile hoc induerit
incorruptionem, uita totum absorbebit, et nullus mortis
aculeus remanebit; aculeus autem mortis est peccatum.