De civitate dei (5.9)

CAPUT VIIII. De praescientia Dei et libera hominis uoluntate contra Ciceronis definitionem.

Hos Cicero ita redarguere nititur, ut non existimet aliquid
se aduersus eos ualere, nisi auferat diuinationem. Quam sic
conatur auferre, ut neget esse scientiam futurorum, eamque
omnibus uiribus nullam esse omnino contendat, uel in homine
uel in deo, nullamque rerum praedictionem. Ita et Dei praescientiam
negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur
euertere uanis argumentationibus et obponendo sibi quaedam [*] [*]

oracula, quae facile possunt refelli; quae tamen nec ipsa conuincit.
In his autem mathematicorum coniecturis refutandis
eius regnat oratio, quia uere tales sunt, ut se ipsae destruant
et refellant. Multo sunt autem tolerabiliores, qui uel siderea
fata constituunt, quam iste qui tollit praescientiam futurorum.
Nam et confiteri esse Deum et negare praescium futurorum
apertissima insania est. Quod et ipse cum uideret, etiam illud
tentauit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde
suo: Non est Deus; sed non ex sua persona. Vidit enim
quam esset inuidiosum et molestum, ideoque Cottam fecit
disputantem de hac re aduersus Stoicos in libris de deorum
natura et pro Lucilio Balbo, cui Stoicorum partes defendendas
dedit, maluit ferre sententiam quam pro Cotta, qui nullam
diuinam naturam esse contendit. In libris uero de diuinatione
ex se ipso apertissime obpugnat praescientiam futurorum. Hoc
autem totum facere uidetur, ne fatum esse consentiat et
perdat liberam uoluntatem. Putat enim concessa scientia futurorum
ita esse consequens fatum, ut negari omnino non possit.
Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et
disputationes philosophorum, nos ut confitemur summum et
uerum Deum, ita uoluntatem summamque potestatem ac
praescientiam eius confitemur; nec timemus ne ideo non uoluntate
faciamus, quod uoluntate facimus, quia id nos facturos
ille praesciuit, cuius praescientia falli non potest; quod Cicero
timuit, ut obpugnaret praescientiam, et Stoici, ut non omnia
necessitate fieri dicerent, quamuis omnia fato fieri contenderent.
Quid est ergo, quod Cicero timuit in praescientia futurorum,
ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet [*] [*]
quia, si praescita sunt omnia futura, hoc ordine uenient, quo
uentura esse praescita sunt; et si hoc ordine uenient, certus
est ordo rerum praescienti Deo; et si certus est ordo rerum,
certus est ordo causarum; non enim fieri aliquid potest, quod
non aliqua efficiens causa praecesserit; si autem certus est
ordo causarum, quo fit omne quod fit, fato, inquit, fiunt
omnia quae fiunt. Quod si ita est, nihil est in nostra potestate
nullumque est arbitrium uoluntatis; quod si concedimus,
inquit, omnis humana uita subuertitur, frustra leges dantur,
frustra obiurgationes laudes, uituperationes exhortationes adhibentur,
neque ulla iustitia bonis praemia et. malis supplicia
constituta sunt. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda
et perniciosa rebus humanis, non uult esse praescientiam
futurorum; adque in has angustias coartat animum religiosum,
ut unum eligat e duobus, aut esse aliquid in nostra uoluntate,
aut esse praescientiam futurorum, quoniam utrumque
arbitratur esse non posse, sed si alterum confirmabitur, alterum
tolli; si elegerimus praescientiam futurorum, tolli uoluntatis
arbitrium; si elegerimus uoluntatis arbitrium, tolli praescientiam
futurorum. Ipse itaque, ut uir magnus et doctus et
uitae humanae plurimum ac peritissime consulens, ex his
duobus elegit liberum uoluntatis arbitrium; quod ut COD firmaretur,
negauit praescientiam futurorum adque ita, dum
uult facere liberos, fecit sacrilegos. Religiosus autem animus
utrumque eligit, utrumque confitetur et fide pietatis utrumque
confirmat. Quo modo? inquit; nam si est praescientia futurorum,
sequentur illa omnia, quae conexa sunt, donec eo perueniatur,
ut nihil sit in nostra uoluntate. Porro si est aliquid [*] [*]
in nostra uoluntate, eisdem recursis gradibus eo peruenitur,
ut non sit praescientia futurorum. Nam per illa omnia sic
recurritur: si est uoluntatis arbitrium, non omnia fato fiunt;
si non omnia fato fiunt, non est omnium certus ordo causarum;
si certus ordo causarum non est, nec rerum certus
est ordo praescienti Deo, quae fieri non possunt, nisi praecedentibus
et efficientibus causis; si rerum ordo praescienti
Deo certus non est, non omnia sic ueniunt, ut ea uentura
praesciuit; porro si non omnia sic ueniunt, ut ab illo uentura
praescita sunt, non est, inquit, in Deo praescientia omnium
futurorum.

Nos aduersus istos sacrilegos ausus adque inpios et Deum
dicimus omnia scire antequam fiant. et uoluntate nos facere,
quidquid a nobis non nisi uolentibus fieri sentimus et nouimus.
Omnia uero fieri fato non dicimus, immo nulla fieri
fato dicimus; quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus
poni, id est in constitutione siderum cum quisque conceptus
aut natus est, quoniam res ipsa inaniter adseritur, nihil ualere
monstramus. Ordinem autem causarum, ubi uoluntas Dei plurimum
potest, neque negamus, neque fati uocabulo nuncupamus,
nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus, id
est a loquendo; non enim abnuere possumus esse scriptum
in litteris sanctis: Semel locutus est Deus, duo haec
audiui, quoniam potestas Dei est, et tibi, Domine,
misericordia, qui reddis unicuique secundum
opera eius. Quod enim dictum est: Semel locutus est, [*] [*] [*] [*]

intellegitur \'inmobiliter\', hoc est incommutabiliter, \'est locutus,
sicut nouit incommutabiliter omnia quae futura sunt
et quae ipse facturus est. Hac itaque ratione possemus a
fando fatum appellare, nisi hoc nomen iam in alia re soleret
intellegi, quo corda hominum nolumus inclinari. Non est
autem consequens, ut, si Deo certus est omnium ordo causarum,
ideo nihil sit in nostrae uoluntatis arbitrio. Et ipsae
quippe nostrae uoluntates in causarum ordine sunt, qui certus
est Deo eiusque praescientia continetur, quoniam et humanae
uoluntates humanorum operum causae sunt. Adque ita, qui
omnes rerum causas praesciuit, profecto in eis causis etiam
nostras uoluntates ignorare non potuit, quas nostrorum operum
causas esse praesciuit.

Nam et illud, quod idem Cicero concedit, nihil fieri si causa
efficiens non praecedat, satis est ad eum in hac quaestione
redarguendum. Quid enim eum adiuuat, quod dicit nihil
quidem fieri sine causa, sed non omnem causam esse fatalem,
quia est causa fortuita, est naturalis, est uoluntaria? Sufficit,
quia omne, quod fit, non nisi causa praecedente fieri con-
fitetur. Nos enim eas causas, quae dicuntur fortuitae, unde
etiam fortuna nomen accepit, non esse dicimus nullas, sed
latentes, easque tribuimus uel Dei ueri uel quorumlibet spirituum
uoluntati, ipsasque naturales nequaquam ab illius uoluntate
seiungimus, qui est auctor omnis conditorque naturae.
Iam uero causae uoluntariae aut Dei sunt aut angelorum ant
hominum aut quorumque animalium, si tamen uoluntates appellandae
sunt animarum rationis expertium motus illi, quibus
aliqua faciunt secundum naturam suam, cum quid uel adpetunt
uel euitant. Angelorum autem uoluntates dico seu bonorum, [*] [*]

quos angelos Dei dicimus, seu malorum, quos angelos diaboli
uel etiam daemones appellamus: sic et hominum, et bonorum
scilicet et malorum. Ac per hoc colligitur non esse causas
efficientes omnium quae fiunt nisi uoluntarias, illius naturae
scilicet, quae spiritus uitae est. Nam et aer iste seu uentus
dicitur spiritus; sed quoniam corpus est, non est spiritus
uitae. Spiritus ergo uitae, qui uiuificat omnia creatorque est
omnis corporis et omnis creati spiritus, ipse est Deus, spiritus
utique non creatus. In eius uoluntate summa potestas est,
quae creatorum spirituum bonas uoluntates adiuuat, malas
iudicat, omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates, quibus
dam non tribuit. Sicut enim omnium naturarum creator
est, ita omnium potestatum dator, non uoluntatum. Malae
quippe uoluntates ab illo non sunt, quoniam contra naturam
sunt, quae ab illo est. Corpora igitur magis subiacent uoluntatibus,
quaedam nostris, id est omnium animantium mortalium
et magis hominum quam bestiarum; quaedam uero angelorum;
sed omnia maxime Dei uoluntati subdita sunt, cui
etiam uoluntates omnes subiciuntur, quia non habent potestatem
nisi quam ille concedit. Causa itaque rerum, quae
facit nec fit, Deus est; aliae uero causae et faciunt et fiunt,
sicut sunt omnes creati spiritus, maxime rationales. Corporales
autem causae, quae magis fiunt quam faciunt, non sunt
inter causas efficientes adnumerandae, quoniam hoc possunt,
quod ex ipsis faciunt spirituum uoluntates. Quo modo igitur
ordo causarum, qui praescienti certus est Deo, id efficit, ut
nihil sit in nostra uoluntate, cum in ipso causarum ordine
magnum habeant locum nostrae uoluntates? Contendat ergo
Cicero cum eis, qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem
uel potius ipsum fati nomine appellant, quod nos [*] [*]
abhorremus praecipue propter uocabulum, quod non in re uera consueuit
intellegi. Quod uero negat ordinem omnium causarum
esse certissimum et Dei praescientiae notissimum, plus eum
quam Stoici detestamur. Aut enim esse Deum negat, quod
quidem inducta alterius persona in libris de deorum natura
facere molitus est; aut si esse confitetur Deum, quem negat
praescium futurorum, etiam sic nihil dicit aliud, quam quod
ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus. Qui
enim non est praescius omnium futurorum, non est utique
Deus. Quapropter et uoluntates nostrae tantum ualent, quantum
Deus eas ualere uoluit adque praesciuit; et ideo quidquid
ualent, certissime ualent, et quod facturae sunt, ipsae omnino
facturae sunt, quia ualituras adque facturas ille praesciuit,
cuius praescientia falli non potest. Quapropter si mihi fati
nomen alicui rei adhibendum placeret, magis dicerem fatum
esse infirmioris potentioris uoluntatem, qui eum usitato in potestate,
quam illo causarum ordine, quem non usitato sed suo
more Stoici fatum appellant, arbitrium nostrae uoluntatis
auferri.