De civitate dei (5.17)

CAPUT XVII. Quo fructu Romani bella gesserint et quantum his quos uicere contulerint.

Quantum enim pertinet ad hanc uitam mortalium, quae
paucis diebus ducitur et finitur, quid interest sub cuius imperio
uiuat homo moriturus, si illi qui imperant ad inpia
et iniqua non cogant? Aut uero aliquid nocuerunt Romani
gentibus, quibus subiugatis inposuerunt leges suas, nisi quia
id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer
fieret, id ipsum fieret meliore successu; sed nulla esset gloria
triumphantium. Neque enim et Romani non uiuebant sub
legibus suis, quas ceteris inponebant. Hoc si fieret sine Marte
et Bellona, ut nec Victoria locum haberet, nemine uincente
ubi nemo pugnauerat: nonne Romanis et ceteris gentibus una
esset eademque condicio? praesertim si mox fieret, quod
postea gratissime adque humanissime factum est, ut omnes ad
Romanum imperium pertinentes societatem acciperent ciuitatis
et Romani ciues essent, ac sic esset omnium, quod erat ante
paucorum; tantum quod plebs illa, quae suos agros non haberet,
de publico uiueret; qui pastus eius per bonos administratores
rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam
uictis extorqueretur.

Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores, ipsas
certe hominum dignitates, quod alii uicerunt, alii uicti sunt,
omnino non uideo, praeter illum gloriae humanae inanissimum
fastum, in quo perceperunt mercedem suam, qui eius ingenti
cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. Numquid enim
illorum agri tributa non soluunt? Numquid eis licet discere,
quod aliis non licet? Numquid non multi senatores sunt in [*]

aliis terris, qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam,
et omnes homines quid sunt nisi homines? Quod si
peruersitas saeculi admitteret, ut honoratiores essent quique
meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus,
quia nullius est ponderis fumus. Sed utamur etiam in his
rebus beneficio Domini Dei nostri; consideremus quanta contemserint,
quae pertulerint, quas cupiditates subegerint pro
humana gloria, qui eam tamquam mercedem talium uirtutum
accipere meruerunt, et ualeat nobis etiam hoc ad obprimendam
superbiam, ut, cum illa ciuitas, in qua nobis regnare
promissum est, tantum ab hac distet, quantum distat caelum
a terra, a temporali laetitia uita aeterna, ab inanibus laudibus
solida gloria, a societate mortalium societas angelorum,
a lumine solis et lunae lumen eius qui solem fecit et lunam,
nihil sibi magnum fecisse uideantur tantae patriae ciues, si
pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid uel mala.
aliqua sustinuerint, cum illi pro hac terrena iam adepta tanta
fecerint, tanta perpessi sint, praesertim quia remissio peccatorum,
quae ciues ad aeternam colligit patriam, habet aliquid,
cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum,
quo multitudinem, qua illa ciuitas conderetur, quorumlibet
delictorum congregauit inpunitas.