De civitate dei (5.12)

CAPUT XII. Quibus moribus antiqui Romani meruerint, ut Deus uerus, quamuis non eum colerent, eorum augeret imperium.

Proinde uideamus, quos Romanorum mores et quam ob
causam Deus uerus ad augendum imperium adiuuare dignatus
est, in cuius potestate sunt etiam regna terrena. Quod autem
ut absolutius disserere possemus, ad hoc pertinentem etiam
superiorem librum conscripsimus, quod in hac re potestas nulla
sit eorum deorum, quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt,
et praesentis uoluminis partes superiores, quas huc
usque perduximus, de fati quaestione tollenda, ne quisquam,
cui iam persuasam esset non illorum deorum cultu Romanum
imperium propagatum adque seruatum, nescio cui fato potius
id tribueret quam Dei summi potentissimae uoluntati. Ueteres
igitur primique Romani, quantum eorum docet et commendat
historia, quamuis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum
deos falsos colerent et non Deo uictimas, sed daemoniis
immolarent, tamen \'laudis auidi, pecuniae liberales erant,
gloriam ingentem, diuitias honestas uolebant; hanc ardentissime
dilexerunt, propter hanc uiuere uoluerunt, pro hac
emori non dubitauerunt; ceteras cupiditates huius unius ingenti
cupiditate presserunt. Ipsam denique patriam suam,
quoniam seruire uidebatur inglorium, dominari uero adque
imperare gloriosum, prius omni studio liberam, deinde [*] [*]

dominam esse concupiuerunt. Hinc est quod regalem dominationem
non ferentes (annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt,
qui consules appellati sunt a consulendo, non reges aut domini
a regnando adque dominando\'; cum et reges utique a regendo
dicti melius uideantur, ut regnum a regibus, reges autem,
ut dictum est, a regendo; sed fastus regius non disciplina
putata est regentis uel beneuolentia consulentis, sed superbia
dominantis. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis
secutum est, quod idem auctor in Romanorum laudibus
posuit, quod \'ciuitas incredibile memoratu est adepta libertate
quantum breui creuerit; tanta cupido gloriae incesserat.) Ista
ergo laudis auiditas et cupido gloriae multa illa miranda
fecit, laudabilia scilicet adque gloriosa secundum hominum
existimationem.

Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros
uiros, Marcum Catonem et Gaium Caesarem, dicens
quod diu illa res publica non habuit quemquam uirtute
magnum, sed sua memoria fuisse illos duos ingenti uirtute,
diuersis moribus. In laudibus autem Caesaris posuit, quod
sibi magnum imperium, exercitum, bellum nouum exoptabat,
ubi uirtus enitescere posset. Ita fiebat in uotis uirorum uirtute
magnorum, ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello
agitaret Bellona sanguineo, ut esset ubi uirtus eorum
enitesceret. Hoc illa profecto laudis auiditas et gloriae cupido
faciebat. Amore itaque primitus libertatis, post etiam dominationis
et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt.
Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis
illorum; inde quippe ait: [*] [*]

Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat

Accipere ingentique urbem obsidione premebat;

Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant.

Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter mori aut liberos
uiuere. Sed cum esset adepta libertas, tanta cupido gloriae
incesserat, ut parum esset sola libertas, nisi et dominatio
quaereretur, dum pro magno habetur, quod uelut loquente
Ioue idem poeta dicit:

Quin aspera Iuno,

Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,

Consilia in melius referet mecumque fouebit

Romanos rerum dominos gentemque togatam.

Sic placitum. Ueniet lustris labentibus aetas,

Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas

Seruitio premet ac uictis dominabitur Argis

.

Quae quidem Vergilius Iouem inducens tamquam futura praedicentem
ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia; uerum
propterea commemorare illa uolui, ut ostenderem dominationem
post libertatem sic habuisse Romanos, ut in eorum
magnis laudibus poneretur. Hinc est et illud eiusdem poetae,
quod, cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum
artes regnandi adque imperandi et subigendi ac debellandi
populos anteponeret, ait:

Excudent alii spirantia mollius aera,

Cedo equidem, uiuos ducent do marmore uultus,

Orabunt causas melius caelique meatus

Describent radio et surgentia sidera dicent:

[*][*]

235

Tu regere imperio populos, Romane, memento

(Hae tibi erunt artes) pacique inponere mores,

Parcere subiectis et debellare superbos.

Has artes illi tanto peritius exercebant, quanto minus se
uoluptatibus dabant et eneruationi animi et corporis in concupiscendis
et augendis diuitiis et per illas moribus corrumpendis,
rapiendo miseris ciuibus, largiendo scaenicis turpibus.
[Unde] Qui tales iam morum labe superabant adque abundabant,
quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius,
non illis artibus ad honores et gloriam, sed dolis adque fallaciis
ambiebant. Unde idem dicit: *Sed primo magis ambitio
quam auaritia animos hominum exercebat, quod tamen uitium
propius uirtutem erat. Nam gloriam honorem imperium bonus
et ignauus aeque sibi exoptant; sed ille, inquit, uera uia
nititur, huic quia bonae artes desunt, dolis adque fallaciis
contendit.\' Hae sunt illae bonae artes, per uirtutem scilicet,
non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium
peruenire; quae tamen bonus et ignauus aeque sibi
exoptant; sed ille, id est bonus, uera uia nititur. Via uirtus
est, qua nititur tamquam ad possessionis finem, id est ad
gloriam honorem imperium. Hoc insitum habuisse Romanos
etiam deorum aput illos aedes indicant, quas coniunctissimas
constituerunt, Virtutis et Honoris, pro dis habentes quae [*] [*]
dantur a Deo. Unde intellegi potest quem finem uolebant esse
uirtutis et quo eam referebant qui boni erant, ad honorem
scilicet; nam mali nec habebant eam, quamuis honorem habere
cuperent, quem malis artibus conabantur adipisci, id est
dolis adque fallaciis. a

Melius laudatus est Cato. De illo quippe ait: (Quo minus
petebat gloriam, eo illum magis sequebatur.\' Quando quidem
gloria est, cuius illi cupiditate flagrabant, iudicium hominum
bene de hominibus opinantium; et ideo melior est uirtus,
quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae
suae. Unde dicit apostolus: Nam gloria nostra haec est:
testimonium conscientiae nostrae; et alio loco: Opus
autem suum probet unusquisque, et tunc in semet
ipso tantum gloriam habebit et non in altero.
Gloriam ergo et honorem et imperium, quae sibi exoptabant
et quo bonis artibus peruenire nitebantur boni, non debet sequi
uirtus, sed ipsa uirtutem. Neque enim est uera uirtus, nisi
quae ad eum finem tendit, ubi est bonum hominis, quo melius
non est. Unde et honores, quos petiuit Cato, petere non
debuit, sed eos ciuitas ob eius uirtutem non petenti dare.
Sed cum illa memoria duo Romani essent uirtute magni,
Caesar et Cato, longe uirtus Catonis ueritati uidetur propinquior
fuisse quam Caesaris. Proinde qualis esset illo tempore
ciuitas et antea qualis fuisset, uideamus in ipsa sententia
Catonis: \'Nolite, inquit, existimare maiores nostros armis rem
publicam ex parua magnam fecisse. Si ita esset, multo pulcherrimam
eam nos haberemus. Quippe sociorum adque ciuium,
praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis [*] [*]

est. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt, quae nobis
nulla sunt: domi industria, foris iustum imperium, animus in
consulendo liber, neque delicto neque libidini obnoxius. Pro
his nos habemus luxuriam adque auaritiam, publice egestatem,
priuatim opulentiam; laudamus diuitias, sequimur inertiam;
inter bonos et malos discrimen nullum; omnia uirtutis praemia
ambitio possidet. Neque mirum: ubi uos separatim sibi
quisque consilium capitis, ubi domi uoluptatibus, hic pecuniae
aut gratiae seruitis, eo fit ut impetus fiat in uacuam rem
publicam.\'

Qui audit haec Catonis uerba siue Sallustii, putat, quales
laudantur Romani ueteres, omnes eos tales tunc fuisse uel
plures. Non ita est; alioquin uera non essent, quae ipse item
scribit, ea quae commemoraui in secundo libro huius operis,
ubi dicit, iniurias ualidiorum et ob eas discessionem plebis a
patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio,
neque amplius aequo et modesto iure actum quam expulsis
regibus quamdiu metus a Tarquinio fuit, donec bellum
graue, quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat,
finiretur; postea uero seruili imperio patres exercuisse plebem,
regio more uerberasse, agro pepulisse et ceteris expertibus
solos egisse in imperio; quarum discordiarum, dum illi dominari
uellent, illi seruire nollent, finem fuisse bello Punico
secundo, quia rursus grauis metus coepit urguere adque ab
illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos
et\' ad concordiam reuocare ciuilem. Sed per quosdam
paucos, qui pro suo modo boni erant, magna administrabantur [*] [*]

adque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum
prouidentia res illa crescebat; sicut idem historicus dicit multa
sibi legenti et audienti, quae populus Romanus domi militiaeque,
mari adque terra praeclara facinora fecerit, libuisse
adtendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset; quoniam
sciebat saepenumero parua manu cum magnis legionibus
hostium contendisse Romanos, cognouerat paruis copiis bella
gesta cum opulentis regibus; sibique multa agitanti constare
dixit, paucorum ciuium egregiam uirtutem cuncta patrauisse,
eoque factum ut diuitias paupertas, multitudinem paucitas
superaret. \'Sed postquam luxu adque desidia, inquit, ciuitas
corrupta est, rursus res publica magnitudine sui imperatorum
adque magistratuum uitia sustentabat.\' Paucorum igitur uirtus
ad gloriam honorem imperium uera uia, id est ipsa uirtute.
nitentium etiam a Catone laudata est. Hinc erat domi industria,
quam commemorauit Cato, ut aerarium esset opulentum,
tenues res priuatae. Unde corruptis moribus uitium e contrario
posuit, publice egestatem, priuatim opulentiam.