De civitate dei (3.31)

CAPUT XXXI. Quam inpudenter praesentia incommoda Christo inputent, qui deos colere non sinuntur, cum tantae clades eo tempore quo colebantur extiterint.

Deos suos accusent de tantis malis, qui Christo nostro
ingrati sunt de tantis bonis. Certe quando illa mala fiebant,
calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus
halabant, clarebant sacerdotia, fana renidebant, sacrificabatur
ludebatur furebatur in templis, quando passim tantus ciuium
sanguis a ciuibus non modo in ceteris locis, uerum etiam
inter ipsa deorum altaria fundebatur. Non elegit templum,
quo confugeret Tullius, quia frustra elegerat Mucius. Hi uero
qui multo indignius insultant temporibus Christianis, aut ad
loca Christo dicatissima confugerunt, aut illuc eos ut uiuerent
etiam ipsi barbari deduxerunt. Illud scio et hoc mecum,
quisquis sine studio partium iudicat; facillime agnoscit (ut
omittam cetera quae multa commemoraui et alia multo plura
quae commemorare longum putaui;: si humanum genus ante
bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur
rerum tanta uastatio, quanta illis bellis Europam Africamque
contriuit, nullus talium, quales nunc patimur, nisi Christianae
religioni mala illa tribuisset. Multo autem minus eorum uoces
tolerarentur, quantum adtinet ad Romanos, si Christianae
religionis receptionem et diffamationem uel inruptio Gallorum [*] [*]

uel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio uel, quod
cuncta mala praecedit, bella illa ciuilia sequerentur. Mala
etiam alia, quae usque adeo incredibiliter acciderunt, ut inter
prodigia numerarentur, si Christianis temporibus accidissent,
quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent?
Omitto quippe illa, quae magis fuerunt mira quam noxia,
boues locutos, infantes nondum natos de uteris matrum uerba
quaedam clamasse, uolasse serpentes, feminas et gallinas [et
homines] in masculinum sexum fuisse conuersas et cetera huius
modi, quae in eorum libris non fabulosis, sed historicis, seu
uera seu falsa sint, non inferunt hominibus perniciem, sed
stuporem. Sed cum pluit terra, cum pluit creta, cum pluit
lapidibus (non ut grando appellari solet hoc nomine, sed
omnino lapidibus), haec profecto etiam grauiter laedere potuerunt.
Legimus aput eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis uertice
usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse, ut
rupes urerentur, ut pices nauium soluerentur. Hoc utique
non leuiter noxium fuit, quamuis incredibiliter mirum. Eodem
rursus aestu ignium tanta ui fauillae scripserunt obpletam esse
Siciliam, ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret;
qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum
ei relaxauere Romani. Lucustarum etiam in Africa multitudinem
prodigii similem fuisse, cum iam esset populi Romani prouincia,
litteris mandauerunt; consumtis enim fructibus foliisque
lignorum ingenti adque inaestimabili nube in mare dicunt
esse deiectam; qua mortua redditaque litoribus adque hinc [*]
aere corrupto tantam ortam pestilentiam, ut in solo regno
Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et
multo amplius in terris litoribus proximis. Tunc Uticae ex
triginta milibus iuniorum, quae ibi erant, decem milia remansisse
confirmant. Talis itaque uanitas, qualem ferimus eique
respondere conpellimur, quid horum non Christianae religioni
tribueret, si temporibus Christianis uideret? Et tamen dis suis
ista non tribuunt, quorum cultum ideo requirunt, ne ista uel
minora patiantur, cum ea maiora pertulerint a quibus antea
colebantur.