De civitate dei (3.15)

CAPUT XV. Qualis Romanorum regum uita adque exitus fuerit.

Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo
uiderit adulatio fabulosa, qua perhibetur receptus in caelum; [*] [*] [*]

uiderint quidam scriptores eorum, qui eum propter ferocitatem
a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque
nescio quem Iulium Proculum, qui eum sibi apparuisse diceret
eumque per se populo mandasse Romano, ut inter numina
coleretur, eoque modo populum, qui contra senatum intumescere
coeperat, repressum adque sedatum. Acciderat enim et
solis defectio, quam certa ratione sui cursus effectam inperita
nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. Quasi uero si
luctus ille solis fuisset, non magis ideo credi deberet occisus
ipsumque scelus auersione etiam diurni luminis indicatum;
sicut re uera factum est, cum Dominus crucifixus est crudelitate
adque inpietate Iudaeorum. Quam solis obscurationem
non ex canonico sideruin cursu accidisse satis ostendit, quod
tunc erat pascha Iudaeorum; nam plena luna sollemniter agitur,
regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit.
Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam
magis significat esse quam factam, quando et laudans eum
in libris de re publica Scipionisque sermone: \'Tantum est,
inquit, consecutus, ut, cum subito sole obscurato non conparuisset,
deorum in numero conlocatus putaretur, quam
opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia
uirtutis gloria\'. (Quod autem dicit eum subito non conparuisse,
profecto ibi intellegitur aut uiolentia tempestatis aut caedis
facinorisque secretum; nam et alii scriptores eorum defectioni
solis addunt etiam subitam tempestatem, quae profecto aut
occasionem sceleri praebuit aut Romulum ipsa consumsit.)
De Tullo quippe etiam Hostilio, qui tertius a Romulo rex
fuit, quia et ipse fulmine absumtus est, dicit in eisdem libris [*] [*]
idem Cicero, propterea et istum non creditum in deos receptum
tali morte, quia fortasse quod erat in Romulo probatum, id
est persuasum, Romani uulgare noluerunt, id est uile facere,
si hoc et alteri facile tribueretur. Dicit etiam aperte in
inuectiuis: Illum, qui hanc urbem condidit, Romulum ad deos
inmortales beniuolentia famaque sustulimus\', ut non uere
factum, sed propter merita uirtutis eius beniuole iactatum
diffamatumque monstraret. In Hortensio uero dialogo cum de
solis canonicis defectionibus loqueretur: Ut easdem, inquit,
tenebras efficiat, quas effecit interitu Romuli, qui obscuratione
solis est factus\'. Certe hic minime timuit hominis interitum
dicere, quia disputator magis quam laudator fuit.

Ceteri autem reges populi Romani, excepto Numa Pompilio
et Anco Marcio, qui morbo interierunt, quam horrendos exitus
habuerunt! Tullus, ut dixi, Hostilius, uictor et euersor Albae,
cum tota domo sua fulmine concrematus est. Priscus Tarquinius
per sui decessoris filios interemtus est. Seruius Tullius
generi sui Tarquinii Superbi, qui ei successit in regnum,
nefario scelere occisus est. Nec \'discessere adytis arisque
relictis di tanto in optimum illius populi regem parricidio
perpetrato, quos dicunt, ut hoc miserae Troiae facerent eamque
Graecis diruendam exurendamque relinquerent, adulterio Paridis
fuisse commotos; sed insuper interfecto a se socero Tarquinius
ipse successit. Hunc illi di nefarium parricidam soceri interfectione
regnantem, insuper multis bellis uictoriisque gloriantem
et de manubiis Capitolium fabricantem non abscedentes, sed
praesentes manentesque uiderunt et regem suum louem in
illo altissimo templo, hoc est in opere parricidae, sibi praesidere
adque regnare perpessi sunt. Neque enim adhuc innocens [*] [*] [*]

Capitolium struxit et postea malis meritis Urbe pulsus est.
sed ad ipsum regnum, in quo Capitolium fabricaret, inmanissimi
sceleris perpetratione peruenit. Quod uero eum regno
Romani postea depulerunt ac secluserunt moenibus ciuitatis,
non ipsius de Lucretiae stupro, sed filii peccatum fuit illo
non solum nesciente, sed etiam absente commissum. Ardeam
ciuitatem tunc obpugnabat, pro populo Romano bellum gerebat:
nescimus quid faceret, si ad eius notitiam flagitium filii
deferretur; et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei
populus ademit imperium et recepto exercitu, a quo deseri
iussus est, clausis deinde portis non siuit intrare redeuntem.
At ille post bella grauissima, quibus eosdem Romanos concitatis
finitimis adtriuit, postea quam desertus ab eis quorum
fidebat auxilio regnum recipere non eualuit, in oppido Tusculo
Romae uicino quattuordecim, ut fertur, annos priuatam uitam
quietus habuit et cum uxore consenuit, optabiliore fortassis
exitu quam socer eius, generi sui facinore nec ignorante
filia, sicut perhibetur, extinctus. Nec tamen istum Tarquinium
Romani crudelem aut sceleratum, sed superbum appellauerunt.
fortasse regios eius fastus alia superbia non ferentes. Nam
scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque adeo contemserunt,
ut eum regem suum facerent; ubi miror, si non
scelere grauiore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt.
Nec \'discessere adytis arisque relictis di\'. Nisi forte quispiam
sic defendat istos deos, ut dicat eos ideo mansisse Romae.
quo possint magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis [*]
adiuuare, seducentes - eos uanis uictoriis et bellis grauissimis
conterentes.

Haec fuit Romanorum uita sub regibus laudabili tempore
illius rei publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi
per ducentos ferme et quadraginta et tres annos, cum illae
omnes uictoriae tam multo sanguine et tantis emtae calamitatibus
uix illud imperium intra uiginti ab Urbe milia dilatauerint;
quantum spatium absit ut saltem alicuius Getulae
ciuitatis nunc territorio conparetur.