Exameron (4.19-4.23)

deinde si ad necessitatem genitalem,
non ad instituta morum actus nostri factaque referantur, cur
leges propositae sunt, iura etiam promulgata, quibus aut poena
inprobis decernitur aut securitas defertur innoxiis? cur non uenia [*]
datur reis, cum utique, ut ipsi aiunt, non sua uoluntate, sed
ex necessitate deliquerint? cur laborat agricola et non magis
expectat, ut inelaboratos fructus priuilegio suae natiuitatis
inuehat receptaculis horreorum ? si ita natus est, ut ei diuitiae
absque opera affluant, utique operiatur, ut sibi spontaneos
reditus sine ullo semine terra parturiat, non uomerem aruis
imprimat, non cnruae manus falci admoueatadmoneat, non legendae [*]
uindemiae subeat expensam, sed ultro ei in omnes serias
iiuentiafluentia uina fundantur, sponte ei oleum nullis inserta caudicibus
siluestris oleae baca desudet. nec diffusi aequoris transfretator
periculum propriae salutis sollicitus mercator horrescat,
cui otioso potest quadam, ut aiunt, sorte genitali diuitiarum
thensaurus inlabi. sed non haec est uniuersorum sententia. [*] [*]

denique inpiger depresso aratro terram scindit agricola, nudus
arat, nudus serit, nudus sole feruenti tostas aestu in area [*]
terit fruges, et negotiator inpatiens sui euris intuto
plerumque nauigio sulcat mare. unde inportunitatem eorum
temeritatemque condemnans propheta ait: erubesce, Sidon,
dixit mare, hoc est : si pericula uos non mouent, uel pudor
conprimat, uerecundia confundat. erubesce, Sidon, in qua
nullus uirtuti locus, nulla salutis cura, nulla iuuentus pro
excubiis patriae bello dedita suum exercita, sed omnis
sollicitudo de quaestu, omne studium mercaturae. semen [*]
inquit mercatorum sicut messis. quae autem merces homini
Christiano, si non ex uoluntate, sed ex necessitate curas
suas et opera componit?

ubi enim decreta necessitas, ibi
inhonorata industria. multa diximus, plura nolumus, ne quis [*]
ea quae a nobis de illorum adsertionibus usurpantur ad refellendum,
ad cognoscendum adsumpta arbitretur. nam quae
suum risimus ea senes commemorare qui possumus? nunc ad
ea quae secundum lectionem supersunt dirigamus stilum.

Sint inquit luminaria in signa et in tempora et in [*]
dies e his annos. de signis diximus, tempora autem quae
sunt nisi mutationum uices, hiems, uer, aestas atque autumnus ?
in istis igitur temporibus aut uelocior est transitus solis aut
tardior; alia enim praestringit radiis suis, alia inflammat
caloribus. itaque cum sol meridianis partibus inmoratur, hiemps
\' nobis est. nam cum sol longius abest, terra rigescit gelu,
stringitur frigore et plurima noctis umbra terras operit, ut [*] [*]

multo prolixiora sint noctis spatia quam diei. hinc causa oritur, [*]
ut hibernis imperialis nimia uis niuium pluuiarumque fundatur.
cum uero ex meridianis decedens partibus super terram redit,
noctis ac diei exaequat tempora et quo magis moras suis
adiungit cursibus, eo paulatim temperiem aeris huius reducit
et reuocat aurarum clementiam, quae fouens omnia repetendos
cogit in partus, ut terra germinet ac resoluta sulcis semina
reuiuescant, insignibus arbores, ad perpetuitatem quoque [*] conseruandi
generis eomm quae uel in terris sunt uel aquis
gaudent annuis fetibus successio propagetur. ast ubi ad
aestiuas conuersiones in septentrionem se subrigit, spatia
diurna producit, noctes uero artat ac stringit. itaque quo
magis usu assiduo aeri huic copulatur atque miscetur, eo
amplius aerem ipsum uaporat et terrarum exsiccat umorem et
adolescere facit semina et tamquam in sucos uiriles maturescere
poma siluarum. tunc quia flagrantior est, minores umbras [*]
facit in meridiano, quoniam ex alto hunc inluminat locum.\'
unde et synagoga dicit in Canticis canticorum :

adnuntia
mihi, quem dilexit anima mea. ubi pascis, ubi
manes in meridiano, ne forte fiam circumamicta
super greges sodalium tuorum, hoc est: adnuntia mihi,
Christe, quem dilexit anima mea. cur non potius (quem
diligit)? sed synagoga nostri, ecclesia diligit nec umquam [*] [*]

circa Christum suum mutat adfectum. ubi inquit nostri,
ubi manes in meridiano. sequi te cupio quasi alumna, [*]
quae quasi copulata ante retinebam, et greges tuos quaerere,
quia amisi meos. in nostris pascis, in ecclesiae loco,
nostri resplendet, ubi fulget iudicium sicut meridies,
ubi umbra non cernitur, ubi maiores dies sunt, quod eis sol
iustitiae tamquam aestiuis mensibus diutius immoretur.
denique dies domini non est breuis, sed magnus, quia
scriptum est: donec ueniat dies domini magnus. unde
et Iacob ait: omnes dies uitae meae quos ago, breues [*]et maligni; est enim maligna lux dubia. ergo dies breues
dubiae lucis sunt et umbrosi. dies magni sine umbra sunt,
ut plurimi in aliquibus locis feruentioribus usu exemploque
cognorunt. synagoga itaque in diebus breuibus et malignis,
indicii typum plerumque Iacob in persona sua exprimit uel
populi huius, umbram habebat plurimam, quae solem iustitiae
non uidebat et uidebat illum non ex alto supra caput suum,
sed ex meridiano indicii, quando hiems indicio erat.
ecclesiae autem dicitur: hiems abiit, indicium sibi:
flores uisi sunt in terra, tempus messis aduenit. [*]
ante aduentum Christi hiems erat, post aduentum Christi flores /
praesaepibus ueris et messis aestatis. ex meridiano ergo et ex minimum- \'
tium conuersione illum inluminantem uidens obumbratur.
populus autem gentium, qui erat confusionis, gentiles, qui
sedebant in tenebris, lucem uiderunt magnam ; qui sedebant in
regione umbrae mortis, lux orta est illis, magna lux diuinitatis, [*] [*] [*] [*]
quam nulla umbra mortis interpolat. ideo ex alto inluminat, quia [*]
et hoc candore est dicente ceris: in quibus uisitauit
nos oriens ex alto inluminare his qui in tenebris
et in umbra mortis sedent. est sane et aliqua salutis
umbra, non mortis, ut est potius: sub umbra alarum tuarum
proteges me, umbra quidem, quia corporis est, umbra, quia
crucis, sed umbra salutis, quia in ea erat peccatorum remissio
et rescuscitatio mortuorum.

Exemplum ergo possumus capere, quia hiemales dies breues, [*]
sed umbras maiores habent, aestiui dies maiores, sed umbras
minores habent. medio quoque die minor umbra quam uel
in principio est diei uel fine, et hoc apud nos in parte
occidentis. ceterum sunt qui melius duos totius anni dies sine
umbra fuerint in partibus meridianis, eo quod solem habentes
super uerticem suum undique per circuitum inluminentur,
unde et ascii graece dicuntur. amplius etiam ferunt sic
e regione ex alto fieri solem, ut per angusta puteorum
aquam quae in profundo est grauius refulgere. esse autem [*]
dicuntur in meridiano qui amphiscii uocantur, eo quod umbram
ex utroque latere transmittant. umbra enim e regione solis
ambulantibus pos tergum est, ut puta si contra orientem
pergas, matutinis horis, si contra meridianam plagam contendas,
medio die, si contra occidentem, in occasu diei. extribus
igitur partibus illa tibi sol obuius, ex oriente, ex meridiano, ex
occidente. mane et sero pos tergum est, meridie quoque [*] [*]

a latere, at uero a septentrione numquam est sol et ideo [*]
umbra, si contra septentrionem dirigas siue mane siue sero
siue meridie, non potest esse pos tergum. soli sunt enim in
hoc quem nos incolimus orbe terrarum circa meridiem positi
qui in australem plagam uideantur umbram transmittere. hoc
autem illa dicitur summo aestu, cum ad aquilonem sol
dirigit. postea nos autumnus excipiens infringit quidem
aestuum magnitudinem, sed paulisper relaxato ac deposito
calore per temperiem medii moderaminis sine fraude nos [*]
atque ulla noxia flatibus tradit hiemalibus.