deinde si ad necessitatem genitalem, non ad instituta morum actus nostri factaque referantur, cur leges propositae sunt, iura etiam promulgata, quibus aut poena inprobis decernitur aut securitas defertur innoxiis? cur non uenia B datur reis, cum utique, ut ipsi aiunt, non sua uoluntate, sed ex necessitate deliquerint? cur laborat agricola et non magis expectat, ut inelaboratos fructus priuilegio suae natiuitatis inuehat receptaculis horreorum ? si ita natus est, ut ei diuitiae absque opera affluant, utique operiatur, ut sibi spontaneos reditus sine ullo semine terra parturiat, non uomerem aruis imprimat, non cnruae manus falci admoueatadmoneat, non legendae c uindemiae subeat expensam, sed ultro ei in omnes serias iiuentiafluentia uina fundantur, sponte ei oleum nullis inserta caudicibus siluestris oleae baca desudet. nec diffusi aequoris transfretator periculum propriae salutis sollicitus mercator horrescat, cui otioso potest quadam, ut aiunt, sorte genitali diuitiarum thensaurus inlabi. sed non haec est uniuersorum sententia. 5 Bas. 138 BC (56 E, 57 AB). cr. Philo de prouid. 180 sq. 15 Uerg. Georg. I 508 1 ioram. et ioram N odiam C (oziam m3) P ochodiam V 2 regis CPV 4 motos C hominum om. N\' 5 genitale CPV 7 poenam probis C (et corr. m2) P 9 adiunt C (d eras.) P 10 delinquerint C (n exp.) P delinquernnt M et tcorr. m2) S 11 expecta*t C inelab?ratus CPY priuilegio C (p ex b m3) 12 inueniat CPV 13 absque V aque CP adque QI atque eet. opera CP et ml B opere V opes B m2 UM\'MS, om. U\' fluant CPV et ml B operiatur MB opperiantur S (p alt. a. u. m2, n eras.) operatnr CPVUM\' opera 9t\' spontaneas C at (o T s. a alt.) B 14 reditos C (v m3) terram C aomerem C (uom in ras.) 15 impremat C (corr. m3) manum.\' in ras, m2 falci B falcis U\' (s eras.) eet. 16 ei ex ea B, s. u. m2 MS series C et (a 8. e alt.) P seriens V 17 uino C 18 transrretatur VN\' et (-or m2) B 19 orrescat II (horr. m2 G) 21 thensaurus C thesaurus cd. inlabi.. G (de ut uidetur eras.) sententiam C denique inpiger depresso aratro terram scindit agricola, nudus arat, nudus serit, nudus sole feruenti tostas aestu in area D terit fruges, et negotiator inpatiens sui euris intuto plerumque nauigio sulcat mare. unde inportunitatem eorum temeritatemque condemnans propheta ait: erubesce, Sidon, dixit mare, hoc est : si pericula uos non mouent, uel pudor conprimat, uerecundia confundat. erubesce, Sidon, in qua nullus uirtuti locus, nulla salutis cura, nulla iuuentus pro excubiis patriae bello dedita suum exercita, sed omnis sollicitudo de quaestu, omne studium mercaturae. semen E inquit mercatorum sicut messis. quae autem merces homini Christiano, si non ex uoluntate, sed ex necessitate curas suas et opera componit?

ubi enim decreta necessitas, ibi inhonorata industria. multa diximus, plura nolumus, ne quis F ea quae a nobis de illorum adsertionibus usurpantur ad refellendum, ad cognoscendum adsumpta arbitretur. nam quae suum risimus ea senes commemorare qui possumus? nunc ad ea quae secundum lectionem supersunt dirigamus stilum.

Sint inquit luminaria in signa et in tempora et in 72 A dies e his annos. de signis diximus, tempora autem quae sunt nisi mutationum uices, hiems, uer, aestas atque autumnus ? in istis igitur temporibus aut uelocior est transitus solis aut tardior; alia enim praestringit radiis suis, alia inflammat caloribus. itaque cum sol meridianis partibus inmoratur, hiemps \' nobis est. nam cum sol longius abest, terra rigescit gelu, stringitur frigore et plurima noctis umbra terras operit, ut 1 Uerg. Georg. I 45 et 299 2 Uerg. Georg. I 298 5 Esai. 23, 4 10 Esai. 23, 3 17 Bas. 133 D, 186 A (ó7 B-D) 19 Gen. 1. 14 Isid. de nat. rer. 7, 1 sq. 1 agricula CU\' 2 arat C (a pr. in Tas.) serit C (s s. u.) fernente VN\'B arei C (a et A in ras.) P aream (m del. m2) G S intuto UU\'M in toto VSB in toto G (in expo m2) cet. 5 ait in mg. m1 0 ..erubesce C 9 eIcita n exercitata S (ta m2 in mg.) 12 xpiano C (a 8. U. m3) 13 decreta fiB directa eet. 16 recognoscendum N1 17 pueri risimus N pueris simus C et ml G pueri sirous V pueri sciuimus G m2 multo prolixiora sint noctis spatia quam diei. hinc causa oritur, B ut hibernis imperialis nimia uis niuium pluuiarumque fundatur. cum uero ex meridianis decedens partibus super terram redit, noctis ac diei exaequat tempora et quo magis moras suis adiungit cursibus, eo paulatim temperiem aeris huius reducit et reuocat aurarum clementiam, quae fouens omnia repetendos cogit in partus, ut terra germinet ac resoluta sulcis semina reuiuescant, insignibus arbores, ad perpetuitatem quoque C conseruandi generis eomm quae uel in terris sunt uel aquis gaudent annuis fetibus successio propagetur. ast ubi ad aestiuas conuersiones in septentrionem se subrigit, spatia diurna producit, noctes uero artat ac stringit. itaque quo magis usu assiduo aeri huic copulatur atque miscetur, eo amplius aerem ipsum uaporat et terrarum exsiccat umorem et adolescere facit semina et tamquam in sucos uiriles maturescere poma siluarum. tunc quia flagrantior est, minores umbras D facit in meridiano, quoniam ex alto hunc inluminat locum.\' unde et synagoga dicit in Canticis canticorum :

adnuntia mihi, quem dilexit anima mea. ubi pascis, ubi manes in meridiano, ne forte fiam circumamicta super greges sodalium tuorum, hoc est: adnuntia mihi, Christe, quem dilexit anima mea. cur non potius (quem diligit)? sed synagoga nostri, ecclesia diligit nec umquam 11 Isid. de nat. rer. 7, 3 18 Cant. 1, 7 1 noctis spatia quam diei N\' diei spatia quam noctis eet. in G m2 in mg. sup. post sint haec add..) noctis spatia quam diei. rursus cum sol propius ad breoior umbra terras operit. ut longiora sint 2 et hibernis (om. ut) C 3 decidens C (corr. m3) GP 4 et quo N et m.2 GV ∗∗quo C aequo P dequo G ml equo V ml 8 reuiuiscant C (i alt. ex e) G m2 VMB reairescant N\' (om. uirescant) 9 aquis N\' in aquis S lin up.) cet. 10 fletibus C (1 eras.) ast eras. C 11 conuersionis C aeptentrionem C (o in ras.) 12 procedit C et adstringit N\' 14 aerem II et aerem N umorem U\'M humorem eet. et adolescere Isid., et om. libri 16 tunc IIB et m2 S tum S 7111 cd. 18 synagoga GU sinagoga eet. 19 pasces C et (corr. m2) GP 20 meridie C m3 fiant 11 fiar N\' 21 gregis C circa Christum suum mutat adfectum. ubi inquit nostri, ubi manes in meridiano. sequi te cupio quasi alumna, E quae quasi copulata ante retinebam, et greges tuos quaerere, quia amisi meos. in nostris pascis, in ecclesiae loco, nostri resplendet, ubi fulget iudicium sicut meridies, ubi umbra non cernitur, ubi maiores dies sunt, quod eis sol iustitiae tamquam aestiuis mensibus diutius immoretur. denique dies domini non est breuis, sed magnus, quia scriptum est: donec ueniat dies domini magnus. unde et Iacob ait: omnes dies uitae meae quos ago, breues F et maligni; est enim maligna lux dubia. ergo dies breues dubiae lucis sunt et umbrosi. dies magni sine umbra sunt, ut plurimi in aliquibus locis feruentioribus usu exemploque cognorunt. synagoga itaque in diebus breuibus et malignis, indicii typum plerumque Iacob in persona sua exprimit uel populi huius, umbram habebat plurimam, quae solem iustitiae non uidebat et uidebat illum non ex alto supra caput suum, sed ex meridiano indicii, quando hiems indicio erat. ecclesiae autem dicitur: hiems abiit, indicium sibi: flores uisi sunt in terra, tempus messis aduenit. 73 A ante aduentum Christi hiems erat, post aduentum Christi flores / praesaepibus ueris et messis aestatis. ex meridiano ergo et ex minimum- \' tium conuersione illum inluminantem uidens obumbratur. populus autem gentium, qui erat confusionis, gentiles, qui sedebant in tenebris, lucem uiderunt magnam ; qui sedebant in regione umbrae mortis, lux orta est illis, magna lux diuinitatis, 5 Psalm. XXXVI 6 6 et 16 Malach. 4. 2 9 locI 2, 31 10 Gen. 47, 9 19 Cant. 2, 11 sq. 25 Mattb. 4. 16 Esai. 9, 2 1 pasces C et (corr. m2) P pascis G (-es m2) 4 pasces C (-ia m2) P pascis hoc est in N 6 sunt dies N\'B 8 quia ... magnus om. C 10 quo C 12 magni VN maligni C(?JP 14 cognorunt CMS cognouerunt c<<. 15 tipum CFIK 16 huius 11 eius cet. plurimam N primam CG et (-um m2) P, pturimam...non uidebat OMt. V 17 super GN\' 18 illi om. N\' 22 uiris C (uisę m3) 24 in confusione (e fj: is m2) Jf6\' gentiles GPF et m2 SB gentilis SB m1 ce<. 25 sedebant pr. n (n eras. C) B sedebat cet. 26 regionem C (m eras.) GP XXXU. Ambr. part 1, fase 1. 9 quam nulla umbra mortis interpolat. ideo ex alto inluminat, quia B et hoc candore est dicente ceris: in quibus uisitauit nos oriens ex alto inluminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedent. est sane et aliqua salutis umbra, non mortis, ut est potius: sub umbra alarum tuarum proteges me, umbra quidem, quia corporis est, umbra, quia crucis, sed umbra salutis, quia in ea erat peccatorum remissio et rescuscitatio mortuorum.

Exemplum ergo possumus capere, quia hiemales dies breues, c sed umbras maiores habent, aestiui dies maiores, sed umbras minores habent. medio quoque die minor umbra quam uel in principio est diei uel fine, et hoc apud nos in parte occidentis. ceterum sunt qui melius duos totius anni dies sine umbra fuerint in partibus meridianis, eo quod solem habentes super uerticem suum undique per circuitum inluminentur, unde et ascii graece dicuntur. amplius etiam ferunt sic e regione ex alto fieri solem, ut per angusta puteorum aquam quae in profundo est grauius refulgere. esse autem D dicuntur in meridiano qui amphiscii uocantur, eo quod umbram ex utroque latere transmittant. umbra enim e regione solis ambulantibus pos tergum est, ut puta si contra orientem pergas, matutinis horis, si contra meridianam plagam contendas, medio die, si contra occidentem, in occasu diei. extribus igitur partibus illa tibi sol obuius, ex oriente, ex meridiano, ex occidente. mane et sero pos tergum est, meridie quoque 2 Luc. 1. 78 aq. 5 Psalm. XVI 8 7 Luc. 1, 77 9 Bas. 136 BC (57 E, 58 A) 1 ideoque MSB 2 in quibus... alto in mg. inf. m1 <7 4 salus 11 6 proteges C et G (a eras.) P protege cet. quidem N\'MS et s. t*. m2 B uidimus C nidemQa ce<. est N\' et s. M. m2 B et 11, OM. JfN 7 in ea erat MSB inter erat fINI 10 sed jpr. n et N 14 habentis C 16 dicuntur graece N 19 amfiscii N\' et m2 B (in quo quia amSacii, am s. M. m2) anfiscii cet. umbra CPF 20 utraque C 21 pos GM\'M post C (t in ras.) ce<. 23 occasum n 25 pos tergum M\'MS potest ergum F post tergum C (t alt. s. M. m1) M<. a latere, at uero a septentrione numquam est sol et ideo E umbra, si contra septentrionem dirigas siue mane siue sero siue meridie, non potest esse pos tergum. soli sunt enim in hoc quem nos incolimus orbe terrarum circa meridiem positi qui in australem plagam uideantur umbram transmittere. hoc autem illa dicitur summo aestu, cum ad aquilonem sol dirigit. postea nos autumnus excipiens infringit quidem aestuum magnitudinem, sed paulisper relaxato ac deposito calore per temperiem medii moderaminis sine fraude nos F atque ulla noxia flatibus tradit hiemalibus.