De idololatria (9-12)

Animaduertimus inter artes etiam professiones quasdam
obnoxias idololatriae. de astrologis ne loquendum quidem est.
sed quoniam quidam istis diebus prouocauit defendens sibi perseuerantiam
professionis istius, paucis utar. non allego, quod
idola honoret, quorum nomina caelo inscripsit, quibus omnem
dei potestatem addixit, quod propterea homines non putant
deum requirendum praesumentes stellarum nos immutabili arbitrio
agi: unum propono, angelos esse illos desertores dei,
amatores feminarum, proditores etiam huius curiositatis, propterea
quoque damnatos a deo. o diuina sententia usque ad terram
pertinax, cui etiam ignorantes testimonium reddunt! expelluntur
mathematici, sicut angeli eorum. urbs et Italia interdicitur
mathematicis, sicut caelum angelis eorum. eadem poena
est exilii discipulis et magistris. sed magi [et astrologi] ab oriente
uenerunt. scimus magiae et astrologiae inter se societatem.
primi igitur stellarum interpretes natum Christum annuntiauerunt,
primi munerauerunt. hoc nomine Christum, opinor, sibi
obligauerunt. quid tum? ideo nunc et mathematicis patrocinabitur
illorum magorum religio? de Christo scilicet est mathesis
hodie, stellas Christi, non Saturni et Martis et cuiusque
ex eodem ordine mortuorum obseruat et praedicat. at enim
scientia ista

usque ad euangelium fuit concessa, ut Christo
edito nemo exinde natiuitatem alicuius de caelo interpretetur.
nam et tus illud et myrram et aurum ideo infanti tunc domino
obtulerunt quasi clausulam sacrificationis et gloriae saecularis,
quam Christus erat adempturus. quod igitur isdem magis
somnium sine dubio ex dei uoluntate suggessit, ut irent in
sua, sed alia, non qua uenerant, uia, id est, ne pristina secta
sua incederent, non, ne illos Herodes persequeretur, qui nec
persecutus est, etiam ignorans alia uia digressos, quoniam et
qua uenerant ignorabat, adeo uiam sectam et disciplinam [*]
intellegere debemus. itaque magis praeceptum, ut exinde aliter
incederent. sic et alia illa species magiae, quae miraculis ope.
ratur, etiam aduersus Moysen aemulata patientia dei traxit
ad euangelium usque. nam exinde et Simon Magus iamiam
fidelis, quoniam aliquid adhuc de circulatoria secta cogitaret,
ut scilicet inter miracula professionis suae etiam spiritum
sanctum per manuum inpositionem enundinaret, maledictus ab
apostolis de fide eiectus est: alter magus, qui cum Sergio Paulo,
quoniam isdem aduersabatur apostolis, luminum amissione multatus
est. hoc et astrologi retulissent, credo, si qui in apostolos
incidisset. attamen cum magia punitur, cuius est species astrologia,
utique et species in genere damnatur. post euangelium
nusquam inuenias aut sophistas aut Chaldaeos aut incantatores
aut coniectores aut magos, nisi plane punitos. ubi sapiens, ubi
litterator, ubi conquisitor huius aeui? nonne infatuauit
deus sapientiam huius saeculi? nihil scis, mathematice, si
nesciebas te futurum Christianum. si sciebas, hoc quoque scire
debueras, nihil tibi futurum cum ista professione. ipsa te de periculo
suo instrueret, quae aliorum climacterica praecanit. non
est tibi pars neque sors in ista ratione. non potest regna
caelorum sperare cuius digitus aut radius abutitur caelo.

Quaerendum autem est etiam de ludimagistris, sed et

ceteris professoribus litterarum. immo non dubitandum affines
illos esse multimodae idololatriae. primum quibus necesse est
deos nationum praedicare, nomina, genealogias, fabulas, ornamenta
honorifica quaeque eorum enuntiare, tum sollemnia festaque
eorundem obseruare, ut quibus uectigalia sua supputent.
quis ludimagister sine tabula VII idolorum Quinquatria tamen
frequentabit? ipsam primam noui discipuli stipem Mineruae et
honori et nomini consecrat, ut, etsi non profanatus alicui idolo [*] [*]
uerbotenus de idolothyto esse dicatur, pro idololatra uitetur.
quid? minus est inquinamenti ? eoque praestat quaestus et
nominibus et honoribus idolo nuncupatus? quam Minerualia
Mineruae, quam Saturnalia Saturni, quae etiam seruiculis sub
tempore Saturnalium celebrari necesse est. etiam strenuae
captandae et septimontium, et Brumae et carae cognationis
honoraria exigenda omnia, Florae scholae coronandae; flaminicae
et aediles sacrificant creati; schola honoratur feriis. idem fit
idoli natali; omnis diaboli pompa frequentatur. quis haec competere
Christiano existimabit, nisi qui putabit conuenire etiam
non magistro? scimus dici posse: si docere litteras dei seruis
non licet, etiam nec discere licebit, et, quomodo quis institueretur
ad prudentiam interim humanam uel ad quemcumque
sensum uel actum, cum instrumentum sit ad omnem uitam
litteratura? quomodo repudiamus saecularia studia, sine quibus
diuina non possunt? uideamus igitur necessitatem litteratoriae
eruditionis, respiciamus ex parte eam admitti [non] posse, ex
parte uitari. fideles magis discere quam docere litteras capit;
diuersa est enim ratio discendi et docendi. si fidelis litteras
doceat, insertas idolorum praedicationes sine dubio, dum docet,
commendat, dum tradit, affirmat, dum commemorat, testimonium
dicit. deos ipsos hoc nomine obsignat, cum lex prohibeat,
ut diximus, deos pronuntiari et nomen hoc in uano conlocari.
hinc prima diabolo fides aedificatur ab initiis eruditionis. quaere,
an idololatrian committat qui de idolis catechizat. at cum fidelis
haec discit, si iam sapit, quid sit, neque recipit neque admittit,
multo magis, si dudum sapit. aut ubi coeperit sapere, [*]
prius sapiat oportet quod prius didicit, id est de deo et fide.
proinde illa respuet nec recipiet et erit tam tutus, quam qui
sciens uenenum ab ignaro accipit nec bibit. huic necessitas
ad excusationem deputatur, quia aliter discere non potest. tanto
autem facilius est litteras non docere quam non discere, quanto
et reliqua scholarum de publicis ac propriis sollemnitatibus inquinamenta
facilius discipulus fidelis non adibit quam magister
non frequentabit.

f De generationibus si cetera delictorum recogitemus, inprimis
cupiditatem radicem omnium malorum, qua quidam inretiti
circa fidem naufragium sunt passi, cum bis et idololatria ab
eodem apostolo dicta sit cupiditas, tum mendacium cupiditatis
ministrum — taceo de periurio, quando ne iurare quidem
liceat — negotiatio seruo dei apta est? ceterum si cupiditas
abscedat, quae est causa adquirendi? cessante causa adquirendi
non erit necessitas negotiandi. sit nunc aliqua iustitia quaestus
secura de cupiditatis et mendacii obseruatione, in crimen offendere
idololatriae eam opinor, quae ad ipsam idolorum animam
et spiritum pertinet, quae omne daemonium saginat. sane non
illa principalis idololatria? uiderint, si eaedem merces, tura dico
et cetera peregrinitatis ad sacrificium idolorum etiam hominibus
ad pigmenta medicinalia, nobis quoque insuper ad solacia sepulturae
usui sunt. certe cum pompae, cum sacerdotia, cum sacrificia
idolorum de periculis, de damnis, de incommodis, de cogitationibus,
de discursibus negotiationibusue instruuntur, quid aliud

quam procurator idolorum demonstraris ? nemo contendat posse
hoc modo omnibus negotiationibus controuersiam fieri. grauiora
delicta quaeque pro magnitudine periculi diligentiam extendunt
obseruationis, ut non ab his tantum abscedamus, sed et ab iis
per quae fiunt. licet enim ab aliis fiat, non interest, si per [*]
me. in nullo necessarius esse debeo alii, cum facit quod mihi
non licet. ex hoc, quod uetor facere, intellegere debeo curandum
mihi esse, ne fiat per me. denique in alia causa non leuioris
reatus praeiudicium istud obseruo. nam quod mihi de
stupro interdictum sit, aliis ad eam rem nihil aut operae aut
conscientiae exhibeo. nam quod ipsam carnem meam a lupanaribus
segregaui, agnosco me neque lenocinium neque id genus
lucrum alterius causa exercere posse. sic et homicidii interdictio
ostendit mihi lanistam quoque ab ecclesia arceri: nec
per se non faciet quod faciendum alio subministrat. ecce magis
proximum praeiudicium. si publicarum uictimarum redemptor
ad fidem accedat, permittes ei in eo negotio permanere? aut
si iam fidelis id agere susceperit, retinendum in ecclesia putabis?
non opinor, nisi si quis et de turario dissimulabit. scilicet
ad alios peruenit procuratio sanguinis, ad alios odorum. si,
antequam idola in saeculo essent, his mercibus adhuc informis
idololatria transigebatur, si et nunc fere sine idolo opus idololatriae
incendiis odorum perpetratur, ecquid maioris operae et
erga daemonia turarius? nam facilius sine idolo idololatria,
quam sine turarii merce. ipsius fidei conscientiam perrogemus.
quo ore Christianus turarius, si per templa transibit, quo ore
fumantes aras despuet et exsufflabit, quibus ipse prospexit? qua
constantia exorcizabit alumnos suos, quibus domum suam cellarium
praestat? ille quidem si excluserit daemonium, non sibi
placeat de fide. neque enim inimicum exclusit. facile debuit
de eo impetrare, quem cotidie pascit. nulla igitur ars, nulla
professio, nulla negotiatio, quae quid aut instruendis aut formandis
idolis administrat, carere poterit titulo idololatriae; nisi
si aliud omnino interpretemur idololatrian, quam famulatum
idolorum colendorum.,

Male nobis de necessitatibus humanae exhibitionis supplaudimus,
si post fidem obsignatam dicimus: non habeo quo [*]

uiuam. iam hic enim plenius illi abruptae propositioni respondebo.
sero dicitur. ante enim fuit deliberandum ex similitudine
prouidentissimi aedificis illius, qui prius sumptus operis
cum uiribus suis supputat, ne, ubi coeperit, defectus postea
erubescat. sed et nunc habes dicta domini et exempla adimentia
tibi omnem causationem. quid enim dicis? egebo. sed felices
egenos dominus appellat. uictum non habebo: sed nolite, inquit,
cogitare de uictu. et uestitus habemus exemplum lilia. substantia
mihi opus erat: atquin omnia uendenda sunt et egentibus
diuidenda. sed filiis et posteritati prouidendum: nemo aratro
manum imponens et retro spectans aptus est operi. sed
condicionalis eram: nemo duobus dominis seruire potest.
si uis domini discipulus esse, crucem tuam tollas et dominum
sequaris necesse est id est angustias et cruciatus tuos uel corpus
solum, quod in modum crucis est. parentes, coniuges, liberi
propter deum relinquendi erunt. de artibus et negotiationibus
et de professionibus etiam liberorum et parentum causa dubitas?
iam tunc demonstratum est nobis et pignera et artificia
et negotia propter dominum derelinquenda, cum Iacob et Iohannes
uocati a domino et patrem nauemque derelinquunt, cum
Matthaeus de teloneo suscitatur, cum etiam sepelire patrem
tardum fuit fidei. nemo eorum, quos dominus allegit, non
habeo, dixit, quo uiuam. fides famem non timet. scit etiam
famem non minus sibi contemnendam propter deum quam
omne mortis genus. didicit non respicere uitam, quanto magis
uictum? quotusquisque haec adimpleuit? sed quae penes homines
difficilia, penes deum facilia. sic tamen nobis de mansuetudine
et clementia dei blandiamur, ut non usque ad idololatriae
affinitates necessitatibus largiamur, sed omnem afflatum [*] [*] eius uice pestis etiam de longinquo deuitemus, non in his tantum
quae praemisimus, sed in uniuersa serie humanae superstitionis,
siue deis suis siue defunctis siue regibus mancipatae,
ut ad eosdem spiritus immundos pertinentis, modo per sacrificia
et sacerdotia, modo per spectacula et hoc genus, modo per
festos dies.