De Anima (50-52)

Satis de speculo mortis id est de somno, tum etiam de
negotiis somni id est de somniis. nunc ad originem huius [*] [*]

excessus, id est ad ordinem mortis, quia nec ipsa sine quaestionibus,
licet finis omnium quaestionum. publica totius generis
humani sententia mortem naturae debitum pronuntiamus.
hoc stipulata est dei uox, hoc spopondit omne quod nascitur;
ut iam hinc non Epicuri stupor suffundatur negantis debitum
istud ad nos pertinere, sed haeretici magi Menandri Samaritani
furor conspuatur dicentis mortem ad suos non modo non
pertinere, uerum nec peruenire. in hoc scilicet se a superna
et arcana potestate legatum, ut immortales et incorruptibiles
et statim resurrectionis compotes fiant, qui baptisma eius induerint.
legimus quidem pleraque aquarum genera miranda,
sed aut ebriosos reddit Lyncestarum uena uinosa aut lymphaticos
efficit Colophonis scaturrigo daemonica, aut (Alexandro
accidit) Nonacris Arcadiae uenenata. fuit et Iudaeae lacus
medicus ante Christum. plane Stygias paludes poeta tradidit
mortem diluentes. sed et Thetis filium planxit. quamquam
si et Menander in Stygem mergit, moriendum erit nihilominus,
ut ad Stygem uenias; apud inferos enim dicitur. quaenam et
ubinam ista felicitas aquarum, quas nec Iohannes baptizator
praeministrauit nec Christus ipse discipulis demonstrauit? quod
hoc Menandri balneum? comicum credo. sed cur tam infrequens,
tam occultum, quo paucissimi lauant? suspectam enim faciam
tantam raritatem securissimi atque tutissimi sacramenti, apud
quod nec pro deo ipso mori lex est, cum contra omnes iam
nationes ascendant in montem domini et in aedem dei Iacob
mortem per martyrium quoque flagitantis, quam de Christo
etiam suo exegit? nec magiae tantum dabit quisquam, ut
eximat mortem aut repastinet uitis modo uitam aetate renouata.
hoc enim ne Medeae quidem licuit in hominem, etsi
licuit in ueruecem. translatus est Enoch et Helias nec mors [*] [*]
eorum reperta est, dilata scilicet. ceterum morituri reseruantur,
ut antichristum sanguine suo extinguant. obiit et Iohannes,
quem in aduentum domini remansurum frustra fuerat spes.
fere enim haereses ad nostra exempla prosiliunt inde sumentes
praesidia, quo pugnant. postremo compendium est: ubi sunt
illi quos Menander ipse perfudit, quos in Stygem suam mersit?
apostoli perennes ueniant assistant. uideat illos meus Thomas,
audiat contrectet et crediderit.

Opus autem mortis in medio est, discretio corporis animaeque.
sed quidam ad immortalitatem animae, quam quidem
non a deo edocti infirme tuentur, ita argumentationes emendicant,
ut uelint credi etiam post mortem quasdam animas adhaerere
corporibus. ad hoc enim et Plato, etsi quas uult
animas ad caelum statim expedit, in Politia tamen cuiusdam

insepulti cadauer opponit longo tempore sine ulla labe prae
animae scilicet indiuiduitate seruatum. ad hoc et Democritus
crementa unguium et comarum in sepulturis aliquanti temporis
denotat. porro et aeris qualitas corpori illi potuit tutela fuisse.
quid enim, si aridior aer et solum salsius? quid, si et ipsius
corporis substantia exsucior? quid, si et genus mortis ante iam
corruptrices materias erogarat? ungues autem cum exordia
neruorum sint, merito neruis resolutione porrectis prouectiores
et cotidie deficiente carne expelli uidentur. comae quoque alimenta
de cerebro, quod aliquamdiu durare praestat secreta
munitio. denique in uiuentibus etiam pro cerebri ubertate uel
affluit capillago uel deserit. habes medicos. sed nec modicum
quid animae subsidere in corpore est decessurum quandoque
et ipsum, cum totam corporis scaenam tempus aboleuerit. et
hoc enim in opinione quorundam est. propterea nec ignibus [*] [*]
funerandum aiunt parcentes superfluo animae. alia est autem
ratio pietatis istius, non reliquiis animae adulatrix, sed crudelitatis
etiam corporis nomine auersatrix, quod et ipsum homo
non utique mereatur poenali exitu impendi. ceterum anima
indiuisibilis ut immortalis etiam mortem indiuisibilem exigit
credi, non quasi immortali, sed quasi indiuisibili animae indiuisibiliter
accidentem. diuidetur autem et mors, si et anima,
superfluo scilicet animae quandoque morituro. ita portio mortis
cum animae portione remanebit. nec ignoro aliquod esse ue-_
stigium opinionis istius. de meo didici. scio feminam quandam
uernaculam ecclesiae forma et aetate integra functam post
unicum et breue matrimonium cum in pace dormisset et morante
adhuc sese pultura interim oratione presbyteri componeretur,
ad primum halitum orationis manus a lateribus dimotas
in habitum supplicem conformasse rursumque condita pace
situi suo reddidisse. est et illa relatio apud nostros, in coemeterio
corpus corpori iuxta collocando spatium recessu communicasse.
si et apud ethnicos tale quid traditur, ubique deus
potestatis suae signa proponit suis in solacium, extraneis in
testimonium. magis enim credam in testimonium ex deo
factum quam ex ullis animae reliquiis, quae si inessent, alia
quoque membra mouissent, et si manus tantum, sed non in
causam orationis. corpus etiam illud non modo fratri cessisset,
uerum et alias mutatione situs sibimet ipsi refrigerasset. certe
undeunde sunt ista, signis potius et ostentis deputanda, naturam
facere non possunt. mors, si non semel tota est, non est.
si quid animae remanserit, uita est. non magis uitae miscebitur
mors quam diei et nox.

Hoc igitur opus mortis, separationem carnis atque animae,
seposita quaestione fatorum et fortuitorum, bifariam distinxit [*]

humanus affectus, in ordinariam et extraordinariam formam,
ordinariam quidem naturae deputans placidae cuiusque mortis,
extraordinariam uero praeter naturam iudicans uiolenti cuiusque
finis. qui autem primordia hominis nouimus, audenter determinamus
mortem non ex natura secutam hominem, sed ex
culpa ne ipsa quidem naturali; facile autem usurpari naturae
nomen in ea quae uidentur a natiuitate ex accidentia adhaesisse.
nam si homo in mortem directo institutus fuisset, tunc
demum mors naturae adscriberetur. porro non in mortem institutum
eum pprobat ipsa lex condicionali comminatione suspendens
et arbitrio hominis addicens mortis euentum. denique
si non deliquisset, nequaquam obisset. ita non erit natura
quod ex exorbitationis potestate accidit per uoluntatem, non ex
instituti auctoritate per necessitatem. proinde etsi uarii exitus
mortis, ut est multimoda condicio causarum, nullum ita dicimus
lenem ut non ui agatur. ipsa illa ratio operatrix mortis,
simplex licet, uis est. quidni? quae tantam animae et carnis
societatem, tantam a conceptu concretionem sororum substantiarum-.
tiarum diuellit ac dirimit. nam etsi prae gaudio quis spiritum
exhalet, ut Chilon Spartanus, dum uictorem Olympiae filium
amplectitur, etsi prae gloria, ut Clidemus Atheniensis, dum ob
historiarum praestantiam auro coronatur, etsi per somnium, ut
Plato, etsi per risum, ut P. Crassus, multo uiolentior mors quae
per aliena grassatur, quae animam per commoda expellit, quae
tunc mori affert, cum iucundius uiuere est in exultatione in
honore in requiete in uoluptate. uis est et inlata nauigiis,
cum longe a Caphareis saxis, nullis depugnata turbinibus, nullis
quassata decumanis, adulante flatu, labente cursu, laetante [*]
t comitatu, intestino repente perculsu cum tota securitate desidunt.
non secus naufragia sunt uitae, etiam tranquillae mortis euentus.
nihilo refert integram abire corporis nauem an dissipatam, cum
animae nauigatio euertatur.