Ad Nationes Libri Duo (2.5)

Quin ergo ad humaniorem aliquanto conuertimur opinionem,
quae de communi omnium sensu et simplici

coniectura
deducta uideatur? nam et Varro meminit eius, credi-
tam praeterea dicens elementorum diuinitatem, quod nihil
omnino sine suffragio illorum gigni ali prouehi possit ad
uitae humanae et terrae sationem, quando ne ipsa quidem
corpora aut animas sufficere licuisset sine elementorum temperamento,
quo habitatio ista mundi II circulorum condicionibus
foederata praestatur, nisi quod hominum incolatui denegauit
enormitas frigoris aut caoris, proptereaque deos credi solem,
qui dies de suo cumulet, fruges caloribus expediat et annum [*]
stationibus seruet: lunam, solacium noctium, patrocinium Lmen]lsum
gubernaculis: item sidera, signacula quaedam temporum
ad ru notandorum: ipsum denique caelum, sub quo
omnia, terram, super quam omnia, et quicquid illorum inter
se ad commoda humana conspirat. nec tantum beneficiis
fidem diuinitatis elementis conuenire, sed etiam de diuersis
quae tamquam de ira et offensa eorum incidere soleant, ut
fulmina, ut grandines, ut ardores, ut aurae pestilentes, item
diluuia, item hiatus motusque terrarum, et iure credi deos
quorum natura honoranda sit in secundis, metuenda sit in
aduersis, domina scilicet iuuandi et nocendi. porro si ita
sentiuntur in ciuium conuersatione, non perinde rebus ipsis
quibus iuuantur siue laeduntur aut gratias referunt aut querellas
intendunt, sed his sub quorum ui et potestate operatio
rerum decurrit. nam in uoluptatibus quoque non tibiae aut
citharae coronam ad praemium adiudicatis, sed artilfici qui
tibiam et citharam suauitatis temperet ui. aeque cum quis
ualetudine male est, non lanis nec antidotis aut malagmatibus
ipsis graltiam meministis, sed medicis, quorum opera atque
prudentia remedia proueniunt. item in aduersis qui ferro
sauciantur, non gladium. ipsum aut lanceam accusant, sed
hostem uel latronem, et quos tecta lopprimunt, non tegulas
aut imbrices arguunt, sed uetustatem, sicut et naufragi non [*]
petrae et fluctibus imputant, sed procellae. merito. certum
enim est, quodcunque fit, ei adscribendum, non per quod fit,
sed a quo fit, quia is est caput facti qui et ut fiat et per
quid fiat instituit (et sunt in omnibus rebus tres tituli isti:
quod est, per quod est et a quo est), quia prius est qui quid
uelit fieri et per quod possit inueniri. et ita recte in ceteris
agitis aucto considerantes, at in physicis contra naturam
regula uestra, qua in ceteris sapientiam iudicatis, auferendo
summum gradum auctoris, et quae fiunt non a quo fieri **.
ita credere contingit elementorum potestates et arbitria esse
quae sunt seruitutes et officia. non in ista inuestigatione
alicuius artificis intus et domini * seruitutes autem ostendimus \'
elementorum ipsis ex operis eorum quas facis potestates?
sed dei non seruiunt; ea igitur Ilquae seruiunt dei non sunt.
aut doceant uulgo fieri, ut de licentia passiuitatis libertas
approbetur, de libertate dominatio, de dominatione diuinitas
intelegatur. nam si omnia haec super nos certis curriculis,
legitimis decursbus, propriis spatiis, aequis uicibus sub
legis instar constituta uoluendis temporibus et exercendis
temporum ducatibus occurrere meminerunt, num non ex ipsa [*] obseruatione condicionum suarum et fide operum et instantia
curriculorum et cura demutationum et memoria reciprocationum,
aliquam dominationem sibi praeesse persuadeant uobis,
cui apparere uideatur uniuersa negotiatio mundialis perueniens
ad humani generis utilitatem et laesionem? non enim
potes dicere ea sibi agere ista ac sibi curare II nec quicquam
hominum causa disponere, cum propterea defendas ele
diuinitatem quod ab illis aut iuuari te aut laedi sentias. nam
si sibi praestant, nihil eis debes.