Epistulae (5-7)

V. DOMINO INSIGNI ET SUMMO MIHI HONORE SPECIALITER EXCOLENDO PAULINO FILIO FAUSTUS.

Admiranda mihi semper tuarum pagina litterarum nunc abundantius
gemina eloquii ac fidei luce praefulsit, dum super
statu animae rogitat et timore sollicito iudicia futura suspirat.
ait quodam loco sermo diuinus: recte interroganti sapientia [*] [*] [*]

reputabitur. quaedam enim scientiae portio est scire, quid
nescias, et ea, quae ignoranter non intellegas, prudenter inquirere.

Primo loco inquirendum putasti, utrum incumbentibus extremae
necessitatis angustiis momentanea paenitentia capitales
consumere possit offensas. ipse sibi inimica persuasione mentitur,
qui maculas longa aetate contractas subitis et iam inutilibus
abolendas gemitibus arbitratur. quo tempore confessio
esse potest, satisfactio esse non potest. nam quia deus non
inridetur, ipse se decepit, qui morti multis temporibus uixit
et ad quaerendam uitam iam semiuiuus adsurgit, ut tunc officiosus
appareat, quando dominicae seruituti omnia corporis et
animae subtrahuntur officia. circa exsequendam interioris hominis
sanitatem non sola accipiendi uoluntas, sed agendi expectatur
utilitas. ita enim legimus: si, inquit, peccator paenitentiam
egerit pro peccatis suis (egerit memorauit,
non solum dixit acceperit), in sua iustitia, quam operatus
est, uiuet. aduertis, quod huiusmodi medicina sicut ore
poscenda, ita opere consummanda est. insultare deo uidetur,
qui illo tempore ad medicum noluit ueuire, quo potuit, et illo
nunc incipit uelle, quo non potest. opus itaque est, ut, quanta
in peccando fuit abruptae et uegetae ad malum mentis intentio,
tanta sit in uulnerum curatione deuotio.

Secundo quaesisti loco, utrum sola sufficiat ad salutem fides
et unitae scientia trinitatis. in rebus diuinis non solum [*] [*]

credendi ratio requiritur, sed placendi. fides ergo nuda meritis
inanis et uacua est, sicut apostolus dicit: quid prod est, si
fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat?
numquid potest fides seruare eum? sequitur enim et dicit:
fides, si non habeat opera, mortua est in semet ipsa.
sed dicit quis: tu fidem habes et ego opera habeo,
ostende mihi fidem tuam sine operibus et ego ostendam
tibi ex operibus fidem meam. secundum haec sufficere
per se sola credulitas non probatur. nam deum scire
et credere etiam diabolus inuenitur, sicut idem apostolus dicit:
tu credis, quoniam unus est deus, benefacis, nam et
daemones credunt et contremiscunt. uis autem scire,
o homo inanis, quoniam fides sine operibus mortua
est? Abraham pater noster nonne ex operibus iustificatus
est? et ne spem nostram in sola fidei parte ponamus,
ita conclusit: sicut enim corpus sine spiritu mortuum
est, ita et fides sine operibus mortua est, sine
quibus inanem esse hominem dixit. multum similium testimoniorum
studio breuitatis omittimus. apostolus Paulus, de
cuius pectore quasi de templo suo dominus loquebatur, numquid
solam fidem sibi iudicauit ad superanda mundi mala posse
conpetere ita dicens: castigo corpus meum et in seruitutem
redigo, ne forte, cum aliis praedicauero, ipse reprobus
efficiar? ecce per uitia corporis reprobus fieri metuit,
iam probatus per mortifera carnalium contagia passionum uas
contumeliae fieri pertimescit, qui iam uas electionis effectus est. [*] [*]

Uideamus, si uitae suae prodigum fides sola defendat, et
baptizatos, ut dicis, iam perire non posse. agnosco, quomodo
mala carnalia alienum a deo faciunt obscenarum mancipium
uoluptatum. ad Galatas ait apostolus: manifesta sunt opera
carnis, quae sunt fornicatio, inmunditia, luxuria, homicidia,
ebrietates, comisationes et his similia, quoniam,
qui talia agunt, regnum dei non consequentur,
aut ad Ephesios: omnis fornicator aut inmundus aut
auarus, quod est idolorum seruitus, non habebit hereditatem
in regno Christi et dei. idolis, inquit, seruiens:
quando aliquid illa cupiditate diligitur, qua deus diligi debet,
affectus huiusmodi idolis conparatur. hic sine dubio exclusus
a regno inferno et morti est mancipatus, multos autem baptizatos
salua fide diuersis generibus in aeternum perire manifestum
est. arguit sermo diuinus non transgressores fidei, non
baptismi uiolatores, sed qui misericordes esse neglexerunt, dicens:
iudicium sine misericordia ei, qui non fecerit
misericordiam, et iterum: esuriui et non dedistis mihi
manducare, sitiui et non dedistis mihi bibere, hospes
fui et non collegistis me, nudus et non operuistis me.
si hic sinistri gregis numerus donum baptismatis ignorasset,
infidelitatem eis et impietatem primitus obiecisset, sed baptizatos
licet, ab operibus tamen bonis uacuos morti deputat et [*] [*]

flammis perennibus derelinquit et seueritatem sententiae ita concludit:
discedite, inquit, a me maledicti in ignem aeternum,
qui praeparatus est diabolo et angelis eius, et
rursum: triticum congregabit in horreum suum, paleas
autem conburet igni inextinguibili, similiter: hi, inquit,
ibunt in uitam aeternam, illi uero in ignem aeternum.
inter haec uideat quisque, ne mendacem arguat deum de pollicitatione
praemii, qui dubitat de aeternitate supplicii. non
ita est, nam qui nouit honorare merita, nouit punire peccata.
tria itaque haec capitalia, sacrilegium adulterium homicidium,
nisi hic perfectae paenitentiae fuerint expiata remediis, perennibus
illuc concremabuntur incendiis. hos itaque inmisericordes
a fide et baptismo non legimus declinasse, sed perpetuam mortem
diuina cognoscimus auctoritate meruisse.

Et hoc etiam animum tuum prouida in posterum cura sollicitat,
utrum animae exutae corpore sentiendi et intellegendi
uigorem adfectumque non exuant. interrogemus diuitem illum
in euangelio non inter auras, ut poetarum deliramenta asserunt,
oberrantem, sed in inferni carcere ex illorum numero, qui inclusi
poenam expectant, inter flammas conscientiae ante diem
iudicii constitutum, pro fratrum, qui adhuc in hoc mundo positi
erant, emendatione sollicitum conloquia cum Abraham per [*] [*] [*]

interiectum chaos uast.issiinum sedula obsecratione miscentem
et uiuaci germanorum recordatione pulsatum ita pro uiuentibus
supplicasse: rogo te, inquam, pater Abraham, ut mittas
Lazarum in domum patris mei, habeo enim quinque
fratres, ut testetur illis, ne et ipsi ueniant in
hunc locum tormentorum et, si quis ex mortuis ierit
ad eos, paenitentiam agant. ecce in inferni ergastulo carceratus
nullum iam de se habens remedium tamen antiquum
circa suos seruat affectum et, dum damnatus pro peccatoribus
rogat, magnam intra paradisi nemora respirantibus iustis pro
carorum suorum commodis curam esse demonstrat.

Quod autem requiris, quid malis post finem aut detur aut
adimatur, iniquis, de quibus legitur: desiderium peccatorum
peribit, terrenorum cupiditate et honorum ambitione submota
solum reddendae rationis pondus et metus intolerandi examinis
inminebit nec auferentur sensus, sed ad cogitationem alterius
saeculi magis expediti alacresque reddentur.

Quod autem de ipsa anima, utrum corporea an incorporea
sit, postulas edoceri, itaque, quod temporibus non includitur
nec locorum terminis cohercetur, quod soli deo conpetit, hoc
tantum incorporeum esse cognosce. sicut unus doctorum eximius
disserens cuidam sciscitanti, ubi esset deus, ita respondit:
deus non alicubi est: quod alicubi est continetur loco, quod [*] [*] [*]

continetur loco corpus est. quae cum ita sint, omnis caro
corpus, non omne corpus et caro est, [et quia non solum
anima, sed etiam angelorum inuisibilis caelestisque substantia
sicut localibus spatiis continetur, ita auctori suo corporea esse
et conprehensibilis adprobatur. quid est enim nisi corporeum,
quod de supernis sedibus proturbatum loco cessit? quid est,
quod sensit ruinam? quid est, quod aeternae flammae obnoxium
praeparatur ad poenam? sed et ipse beatus Lazarus post
linguas famulantium canum susceptus manibus angelorum, de
quo legimus: factum est, ut moreretur mendicus et portaretur
ab angelis in sinus Abrahae, corpoream esse
docuit animam suam, dum in sinus Abrahae, id est in remotum
beatumque secretum angelicis infertur obsequiis. de anima
autem sua sanctus propheta pronuntiat: educ, domine, de
carcere animam meam, id est de hospitii corporalis angustiis.
unde pro factura eius, quae uel peccatorum iaculis uulneratur
uel usque ad diuinae imaginis decus per qualitates
mutata prouehitur, absque dubio et deo et angelis, a quibus conprehendi
et transferri potest, corporea esse euidenter ostenditur.

Requirendum est autem inter ista, quid illud sit, quod, cum
uterque homo, id est anima et corpus, adhuc in paradisi regione
diabolo persuadente deliquerit, sola caro per conditionem
mortis multam transgressionis exceperit et circa unius poenam
remanserit culpa communis. sciendum ergo est, quia ideo mors
ad animam non peruenit, quia in eam dominus imaginem suam [*] [*]

et similitudinem conlocauit. nam sicut deus inmortalis, misericors,
iustus, patiens est, ita harum dona uirtutum in faciem
nostri interioris infundit, ut, quanto quisque magis patiens,
magis iustus, magis misericors existeret, tanto magis diuinae
participationis munere praeditus appareret, sicut, apostolus
dicit: in interiore homine habitare Christum per
fidem.

Interrogas etiam, cur animae cum carne sua aliquid pro
corporali errore commune sit. sicut originale peccatum pro
unitate corporalis hospitii utrumque conplectitur, pari uterque
(homo) modo in peccatorum societate constringitur, ita eis in
criminum participatione una causa est, sicut in uirtutum remuneratione
par gloria est. numquam enim exterior in baratrum
luxuriae caderet, nisi ei consensum praeberet interior.
nos ipsos interrogemus et intra nos poterimus agnoscere, quod
mens domina exercet imperium et caro subiuncta famulatum,
ista exhibet ministerium, illa consilium. oboedientia a seruiente
cessaret, nisi uoluntas a iubente praecederet. et similem [*] [*] [*]

necesse est condicionem in damnatione cognoscant, quae contra
simul in retributione gaudebunt.

Dicis adhuc, quae est inmortalis, quomodo pro mortalibus
uitiis torqueatur. mortalia quidem mala sunt, sed inmortalis
erit cruciatus malorum et delictorum cruces uitiis deficientibus
permanebunt. meliorem materiam ita inferior secum traditura
iudicio est, sicut conflari aurum plumbi conpellit admixtio.
homo ergo pro mortalibus malis moriturus est deo et uicturus
inferno. haec erit ibi mors, ut mori in dolore non liceat.

Extendis in hoc quoque sollicitudinem tuam, utrum anima
et spiritus idem sint aut quomodo segregentur. duas tantum
in homine, id est animae et corporis nouerimus esse substantias.
spiritus autem nunc naturalis probatur, nunc accidens
inuenitur. aliquando enim spiritus pro anima ponitur, aliquando
uirtutis intellegitur appetitus et spiritalis affectus. hoc genere
unus atque idem homo nunc carnalis, nunc animalis, nunc
etiam spiritalis est. carnales sunt, de quibus ait dominus:
non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quia
caro sunt, et apostolus: qui autem in carne sunt, deo
placere non possunt. carnalis est, qui uentri et gutturi
edendi et bibendi nimietate deseruit et uitae bonum in gulae
ingluuie et uoracitate constituit. at uero animalis efficitur,
quando adhuc parum deum cogitans secundum animam [*] [*] [*]

saeculari prudentia ad aliquarum rerum prouidentiam permouetur,
quando aut inuestigaudis pro curiosa uanitate rerum latentium
causis aut philosophicis studiis delectatur, unde apostolus disserit:
animalis homo non percipit, quae sunt spiritus
dei. spiritalis autem esse incipit, quando honesta, sancta, spiritalia
concupiscit, quando ad diuini timoris cultum uigore
cordis ascendit, quando ad se spiritum sanctum per munditiam
corporis, per custodiam castitatis inuitat, ut de ea illud apostolicum
dici possit: uos estis templum dei et spiritus
dei habitat in uobis. quae homini non insita per naturam,
sed ita sunt adiuncta per gratiam, ut separari possint desidia
intercedente per culpam. unde idem apostolus dicit: qui
autem templum dei uiolauerit, disperdet illum deus.
ecce per fidem non solum baptizatus, sed et dei esse templum
uidetur et tamen per diuersa flagitia dei seueritate disperdetur.
hoc loco perditionis uocabulum aeternum perditae animae esse
nouerimus interitum. in baptizatorum numero absque dubitatione
censentur, qui membra Christi esse dicuntur, et uide,
quomodo perditis conparantur, quomodo a generositate filiorum
flagitio operante degenerant dicente apostolo: tollam ergo
membra Christi et faciam membra meretricis. et illi
quoque manifestissime dona secundae natiuitatis acceperant,
qui etiam charismatum diuersitate pollebant, de quibus dominus
in euangelio dicit: multi dicent mihi in illa die: [*] [*]
domine, domine, nonne in nomine tuo prophetauimus
et in nomine tuo daemonia eiecimus et in nomine tuo
uirtutes multas fecimus? et tunc confitebor illis,
quia numquam noui uos, discedite a me, qui operamini
iniquitatem. quis abdicatos non intellegat a salute,
qui a conspectu patris iubentur abscedere? in sortem eos suam
mors indubitanter accipiet, quos uita, quae Christus est, ignorauit.
baptizatos perditioni tradi pro iniquitatibus suis dubitas,
cum baptisma ipsum per multimoda scelera perire cognoscas?

Quod autem, sicut pagina continet, sermo tuus de poeta
mutuatus ignem animae simplicis aestimauit, de sola hoc diuinitatis
substantia dici conuenit, cui nihil adpositum, nihil a
superiore conlatum, nihil constat - adiunctum. iustus pariter et
iustitia, uiuens et uita, sapiens atque sapientia est, uirtus et
origo uirtutum. in principalibus enim bonis suis hoc est ipse,
quod possidet. homo uero duplex intellegi potest, qui uiuens
et iustus et sapiens dici potest, uita autem et iustitia et sapientia
dici non potest, quia ita his induitur, ut aliquotiens
exuatur. quod homini datum est, deo insitum est. homo uerbi
gratia deauratus est, deus aurum est, in quo hoc est potentia
et gratia quod natura. nam quod subtiliter indicasti: si omnia
haec, quae domnus Marinus interminatur, excipiunt
peccatores, quid maius impii mereantur, ignoro, habent
sub perennibus malis et supplicia gradus suos, ut grauium [*] [*] [*] [*]

obnoxius peccatorum infinitis licet tamen utcumque tolerandis,
impius uero inauditis cruciatibus torqueatur. tunc autem baptismi
gratia ab aeterna morte posset hominem uindicare, si
in aliquibus eius integritas et dignitas non periret. graue
crimen est, quod haereticus accipere noluit, sed non minus
illud graue est, quod Christianus et accepit et perdidit. nam
et ille, qui fiducia baptismi nuptiale conuiuium sacri concilii
temerator inruperat, nitore puritatis amisso de inlustri iustorum
conuentu expellitur et in exteriores tenebras proturbatur. numquid
credendus est niueum sanctae regenerationis possidere
candorem, qui incestus, ueneficus et cruentus uel qui praecipitio
aut suspendio uitam praecidens in partem transit impiorum?-

Legimus inextinguibiles flammas factis capitalibus praeparatas,
hominem uero in malis suis uiuentem per solum baptismum
saluatum esse non legimus. periculose sibi, quod caelestis
scriptura non loquitur, inimica securitas pollicetur, multo periculosius
illa non credit, quae ueritas conminatur. aliqua, ut
dicitis, beatissimus uir Marinus cum interminatione disseruit,
sed sicut illud, quod promisit dominus diligentibus se, etiam testimonio
apostoli pro rei magnitudine in cor hominis non ascendit,
ita futurorum inmensitas cruciatuum angustias humanae [*] [*] [*]

mentis excedit, quae mala momentaneae paenitentiae umbra
non remouet, quae fides sine operibus non repellit, quibus terminum
saeculorum labentium cursus in flammas inextinguibiles
statuere non ualebit, inter quos inexhaustos uapores tarde
se anima corpoream et sentiet et uidebit. et ideo iustis, piis,
castis operibus diem ultimum praecurramus et hic timendo
ea, quae illuc timere non proderit, declinemus. hic finem infinitis
contritionibus inponamus et intoleranda incendia nunc
salubriter cogitando ex ipsis ignibus aeterna nobis refrigeria
conparemus..

Certus autem sum de fide uestra, quod falerati conposito
nitore sermonis acceptiora uobis erunt salutifera sincerae testimonia
ueritatis. filium meum Eminentium, dulce decus nostrum,
paterno sospitamus affectu. dominus noster admirandam mihi
magnificentiam tuam praesentibus repleat bonis et dignam
reddat aeternis.

VI. DOMINO PIISSIMO ET SPECIALIBUS OFFICIIS EXCOLENDO, UT CONFIDO, IN AETERNUM FRATRI ET PER OMNIA DOMNO FELICI FAUSTUS.

Magnum pietatis et fidei testimonium est, quod per tantarum
uasta interualla regionum et per tot rerum interiecta
discrimina ad nos usque latitudinem uestrae caritatis [*] [*] [*]

extenditis. in hac relegatione nostra artifex dei nostri misericordia
gemina exercet officia, nostram excurat paterna sedulitate rubiginem,
uestram circa nos dilucidat fidem uestramque adprobat
pietatem. nos elimat benigna solertia, uos producit, nos coangustat
salubriter, uos dilatat, nos arguimur, uos proficitis. detrimenta
nostra in uestra transeunt commoda. cum feneratores
nostri sitis, incipitis nostri esse debitores, siquidem causa uestrae
deuotionis et mercedis uestrae materia sumus. opera uestra
de nobis capiunt lucrum, merita uestra de flagellis nostris mutuantur
tuantur augmentum. uestrae sollicitudinis ad nos affectus, ad
deum peruenit fructus, ac sic duplici modo et de nostra castigatione
et de uestra retributione diuinis beneficiis obligamur.
paene autem mihi respondendi silentium perfectio uestrae consolationis
indixerat. nam ipsa sollicitudo interrogandi iam
forma uiuendi, quam cotidie de domni mei patris uestri sancti
episcopi Leontii efficacibus doctrinis et praesentibus documentis
sufficienter adtrahitis. non autem miror, si et meum quamlibet
ex superfluo requiritis institutum, cuius circa uos singularem
nostis affectum. creditis in adiutorium fidei uestrae magisterium
meum tam perfectum esse quam uotum est, sed
licet sermo meus, quem lentiorem etiam praesens reddit infirmitas,
uestro sufficere uix possit ardori, tamen paucis conuersationem
uestram non tam instruam quam reuoluam.

Magnam sollicitis perhibet eruditionem agnitio peccati, metus
iudicii, terror ignis aeterni. itaque ad immolanda orationum
sacrificia amica sunt fruentibus nocturna silentia, quibus usque
ad horam tertiam lectio moderata succedat, ut exercitium [*]

spiritale non desinat desiderari et semper possit augeri. utinam
prouideat dominus uel duo fida solacia, cum quibus diurnas
et nocturnas exigas functiones et uel biduo in septimana salutantum
fruaris officiis. ardua sunt, quae pro interrogantis
feruore conloquimur, sed ille laborantum benignus adiutor tam
leue tibi faciat iugum suum, quam iucundum erit praemium
suum. igitur si trepida parum amplius rudimenta permittunt,
alternis hiemales dies ieiuniis transigantur, quae, sicut moderari
conuenit, ita necesse est duplicari.

Duplicari, inquam. duo enim sunt abstinentiae genera: unum
est incontinentiae appetitum a cibo et potu et a diuersis carnalium
snauitatum inlecebris coercere et uomere crucis terram
subiecti exterioris edomare et necessitati potius quam uoluptati
temperata moderatione seruire, epulum, si permittat infirmitas,
uel alternis diebus, donec uis longae consuetudinis
sensim dissuescatur, accipere. de usu uero indumentorum
paulatim se grauitas ad inferiora submittat, ne ipsa nouitas
subitae mediocritatis offendat. obseruandum est enim, ne elatio
etiam de nimia humilitate generetur et uitium de uirtute
nascatur. quae tamen facile superabitur, si confusibilis illa
praeteritae conuersationis historia ante oculos adducatur et rea
conscientia trepidis sensibus praesentetur. ita fiet, ut, dum
per recordationem praeteritorum malorum a diabolo ingesta
praesumptio castigatur dumque iactantia ualidis culparum armis [*] [*]

uicta propellitur, crimina, quae generauerant mortem, militare
incipiant ad salutem, in remedium delicta proficiant et medicina
de uulneribus producatur et, sicut dixit apostolus, de
peccato elaboremus damnare peccatum.

Alterum abstinentiae genus est multo sublimius multoque
pretiosius, motus animi regere, inrationabiles perturbationes et
cogitationum inter se conluctantium rebelles tumultus mentis
imperio subiugare, malitiae uirus tamquam funestum aliquod
maleficium de penetralibus cordis expuere et animam contra
diuersarum fluctus temptationum constantiae moderamine gubernare
et contra passiones occultas uelut contra domesticos
inimicos rixam quandam irascentis fidei auctoritate conserere,
inanes curas longe repellere et a noxiis conloquiis ac desideriis,
quibus diabolus pascitur, abstinere et per mansuetudinem,
patientiam, tranquillitatem imaginem dei in uultu interioris excolere,
uirum spiritalia et diuina cogitantem ut tristitia non
frangat, laetitia non resoluat, stabilitum in timore dei pectus
ostendat magnanimitatis aequalitas, ut et nobis coaptari possit
libelli illius insigne principium: erat uir unus abstinens
se ab omni re mala. uir, inquit, unus, hoc est semper idem,
quia nihil in eo erat dubium, nil duplex, nil accidens, nil uarium,
nil diuersum, sed eum in statu uirtutum suarum aequali
ordine permanentem tempora non mutabant nec eum, ut marinis
fluctibus moris est, in alternas partes diuersa uentorum
flabra uersabant. ita et sollicitus dei famulus inconcussa fidei [*] [*]

mole fundatus in hoc tantum Christo in se operante mutetur,
ut nonis semper uirtutibus induatur.

Ante omnia, in quantum adiuuante deo possumus, illas in
nobis quinque sensuum expugnemus inlecebras. quicquid enim
pulchrescit uisu, quicquid lenocinatur odoratu, quicquid mollescit
adtactu, quicquid dulcescit gustu, quicquid blanditur auditu,
haec omnia, si his abutamur, intentionem de spiritalibus ad
terrena deuoluunt. et ideo sicut pater fidei Abraham quinque
illos reges in trecentis decem et octo mysterio intra litteram
latente deuicit, ita et nos contra hos principales uitiorum duces
in Iesu nomine et crucis signo, hoc enim utraque era exprimit,
dimicemus, ut audire mereamur a domino: uincenti dabo
coronam uitae, et: qui uicerit non laedetur a morte
secunda, et: quia regnum caelorum uim patitur et uiolenti
diripiunt illud. uim enim sibi factura est anima, ut
carnales affectiones spiritui subdat, ut crucem deliciis praeferat,
ut uigilias somnis dulcibus anteponat, ut aduersarium
in membris suis uincat, ut ex alio alter effectus ad illam domini
praeceptionem idoneus inueniatur: si quis, inquit, uult
post me uenire, abneget se ipsum sibi. si quis ex iracundo
patiens efficitur, continens ex luxurioso, placidus ex
. cruento, benignus ex inuido, largus ex cupido, totiens nos negamus,
quotiens nos ad meliora conuertimus. et ideo, ut ad [*] [*]

hoc adsurgamus, quod esse debemus, prius studeamus odisse,
quod fuimus. oportet, ut hic prius mutetur ad uitam, qui illic
mutari optat ad gloriam.

VII. DOMINO SANCTO ET IN CHRISTO DEUINCTISSIMO FRATRI GRAECO DIACONO FAUSTUS.

Honoratus officio tuo, honoratus iudicio, prouocatus affectu
loquar tecum in humilitate sincera, in libertate beniuola, in
caritate non ficta, in uerbo ueritatis. et licet mihi tacendi
causam indicere potueris, dum benigno ac nimis credulo animo
tantum paene mihi quantum tibi peritiae et eruditionis indulges,
tamen per interrogandi sollicitudinem inposuisti mihi respondendi
necessitatem, qua cum absente non sine trepidatione mihi
aestimo conloquendum, quia de rebus tam profundis et meas
ac tuas uires excedentibus non minus periculi est respondere
quam incondito stilo ingentia sacramenta committere, et ideo
carum meum in his, quae nimis temere protulit, tacendo magis
castigare debuissem. in tantae autem rei consultatione, in qua
longe uiam regiam reliquisti, aliquos expertae scientiae uiros
eruditione atque aetate seniores, quibus credere facilius possis,
interrogare debueras secundum illud propheticum: interroga
patrem tuum et indicabit tibi, seniores tuos et dicent [*] [*] [*]

tibi. sed absque dubio, qui uel qualemcumque requirit ducem,
declinare optat errorem. deinde in his, quae agimus uel quae
dicimus atque ad extremum scriptis mandare praesumimus,
fructum profectumque operis expectare debemus. in hac autem
scripturula, quam ad me dirigere dignatus es, non eloquentia,
non scientia, non ratio, non aedificatio aliqua ordinati aut conpuncti
sermonis adparet, sed testimonia confusissime pro memoriae
facilitate congesta temeritatem incauti cordis adcusant.
nouit dominus, quia stupefactus pro studio tuae salutis haec
conloquor, sic et te interrogasse et me respondisse ad bonum
commune proficiat.

In scriptis sancti pontificis Augustini etiamsi quid apud doctissimos
uiros putatur esse suspectum, ex his, quae damnanda
iudicasti, nihil noueris reprehensum, sed fidei sensum maxime
de duabus substantiis uel naturis dei et hominis domini ac
redemptoris nostri scito apud catholicam ecclesiam non solum
patrum auctoritate susceptum, sed etiam apostolicis oraculis
consecratum. proinde uerbum hoc, quod more prophetico ad
te factum dicis, ut certum est, non dei spiritu, et apud deum
et apud homines ualde damnabile est, nisi prior ipse damnaueris.
ergo ut aliis praetermissis hunc duplicem errorem et de
haeresi natum et in pericula haeresis pertrahentem breui, quantum
absentem possum, sermone constringam, cum sanctae sinceritati
tuae multorum, non qualis ego sum, necessaria esset
praesentia magistrorum, primo loco ignoranter et satis periculose,
non dicam scribitur, sed cogitatur suscipi non debere,
ut homo mater dei sit. quod de Nestorianae haeresis noueris [*]

impietate descendere, qui profano ausu disputare non timuit
beatam Mariam tantum matrem fuisse hominis, non etiam
dei, et ideo pro hoc catholicae per omnem mundum ecclesiae
districtione damnatus est. non debet, inquit, suscipi, ut homo
mater dei sit. at ubi est illud uel propheticum uel euangelicum:
ecce uirgo concipiet et pariet filium et uocabunt
nomen eius Emmanuel, quod est interpretatum:
nobiscum deus, et item in euangelio: quod nascetur ex
sanctum, uocabitur filius dei? ubi etiam illud est, quod
suscepta per omnes insulas et ecclesias patrum signat auctoritas
contra Nestorium loquens: maledictus, inquit, qui
filium dei deum uerum de Maria nonne nuper natum
pro nostra salute non confitetur?

Secutum est, ut diceres dei et hominis unam esse naturam,
hoc modo unam dei esse substantiam. recte dixeras, si de
sola trinitate dixisses, ubi una atque eadem est sub trium
personarum distinctione natura. ceterum cum ad hominis adsumpti
incarnationem uenitur, sicut hominis et dei unam confitemur
esse personam, ita duplicem scimus esse substantiam.
qui autem unius naturae adserit dominum redemptorem, aut
hominem in diuinitate aut deum negauit in corpore, cum redemptio
nostra non ex alterutro, sed ex utroque perfecta sit.
hoc autem loco unam sine alio erroris periculo nostrae fidei [*] [*]

(si dicis dei) solius dei nostri esse naturam, ergo in substantia
maiestatis suae diuinitas crucifixa est, si unam dei solius naturam
dicis, in substantia sua maiestas mortua uel sepulta
est. quae omnia deus non in se, sed in natura suscepti hominis
excepit. nihil enim deus sensit patientis sensu, sed sensit
conpatientis affectu, nihil sensit pro diuersitate substantiae,
sed sensit pro unitate personae. ** unitate coniunxit et consequenter
adiecit: nos unum eundemque uerum hominem et
uerum deum intellegimus, et iterauit: nos uerum hominem et
uerum deum nullo modo ambigimus confitendum. accipe etiam
in hymno sancti antestitis et confessoris Ambrosii, quem in
natali dominico catholica per omnes Italiae et Galliae regiones
persultat ecclesia: procede de thalamo tuo, geminae gigans
substantiae.

Refuge ergo inter haec, sancte frater, alterutrae partis errorem.
si tantum dei naturam dixeris, inposuisti deo condicionem
passionis et mortis, si uero tantum hominis naturam dixeris,
subtraxisti deo gloriam redemptionis, subtraxisti auctori potentiam
reparatoris. audi, quomodo sacra eloquia per unam personam
explicant utramque substantiam. iuxta diuinam naturam
loquitur: ego et pater unum sumus, secundum humanam
substantiam confitetur: quia pater maior me est, iuxta [*] [*] [*]

caelestem naturam pronuntiat: omnia, quae pater habet,
mea sunt, iuxta terrenae naturae infirmitatem dicit: filius
autem hominis non habet, ubi caput reclinet. quasi
homo indicabat: tristis est anima mea usque ad mortem,
quasi deus contestabatur: potestatem habeo ponendi eam
et potestatem habeo iterum sumendi eam. secundum
carnis naturam in cruce pendebat, secundum diuinitatis substantiam
paradisum et regnum caeleste donabat.

Hoc Arriani obscurato corde penitus non uidentes, quia
praesumptio et elatio suffundit mentis intuitum, ad deum, quae
erant hominis, rettulerunt credentes, quod minor loqueretur
diuinitas, ubi sola hominis demonstrabatur infirmitas. nullam
ponentes inter caelestia et terrena rationem dum naturas in
deo et homine duas recipere nolunt, dei substantiam diuiserunt
et, dum ad sola hominis uerba respiciunt, deum, qui gloriae
plenitudo est, intellectus lumine perdiderunt. ac sic, qui deum
filium hominis credendum denegat, Nestorii impietate maculatur,
qui duas substantias in redemptore non credit, Arrii
laqueo deceptus inuoluitur. nos uero, mi frater carissime, in
Christum dominum ita perfecta et inseparabili distinctione credamus,
ut dei et hominis simplicem personam et duplicem
nouerimus esse substantiam. sicut anima et corpus hominem
facit, ita diuinitas et humanitas unus est Christus.

Tu autem, quod gemino errore praeuentus scribendum putasti
sub duarum naturarum conuentu suscipi non debere, ut deus
pater hominis sit, ut homo mater dei sit, nos unam dei hominisque
personam fiducialiter et salubriter adserentes in eo, [*] [*]

qui erat in principio et qui sub redemptionis nostrae tempore
factus est in similitudine carnis peccati, id est in ueritate
hominis et similitudine peccatoris, nos, inquam, ita deum patrem
hominis sub personae unitate testamur, sicut sub eiusdem unitatis
amplexu matrem dei hominem confitemur iuxta symboli
auctoritatem, ut alia praetermittam, qua dicimus: credo et
in filium dei Iesum Christum, qui conceptus est de
spiritu sancto natus ex Maria uirgine. qui si talis error
est in domino saluatore unam et simplicem credidisse substantiam,
qualis error est duplicem adseruisse personam? nam si
in societate carnis adsumptae, quam formam famuli deus induit,
duae substantiae non fuerunt, ergo in homine deus non
fuit et separata a deo persona hominis fuit, ac sic sub tali
sensu uidebis subito quartam nescio unde adcreuisse personam
et in hoc intellectum prauitatis consequentia praecipitari, ut
iam non trinitatem necesse sit confiteri.

Audi potius, quemadmodum beatus Esaias distincto ordine
couiunctoque discrimine domini nostri ac redemptoris natiuitatem
disponat: paruulus, inquit, natus est nobis, filius
datus est nobis. accipe filium dei in extrema parte saeculorum
ex innupta matre natura ignorante et fide maritante
progenitum, ex uoluntate humiliatum, superueniente in uirginem
sancto spiritu hominem deo mirabiliter inpletum et deum
in hominem misericorditer commutatum nec exinanisse gloriae
magnitudinem, sed per susceptam serui conditionem domini [*] [*]

ostendisse pietatem. paruulus natus est nobis, filius datus
est nobis. (nobis) natus est qui sibi erat. datus ergo ex diuinitate,
natus ex uirgine, natus, qui sentiret occasum, datus,
qui nesciret exordium, natus, qui et matre esset iunior, datus,
quo nec pater esset antiquior, natus, qui moreretur, datus, per
quem uita renasceretur. illic dominatur, hic humiliatur, sibi
regnat et mihi militat. paruulus natus est nobis, filius
datus est nobis et factus est principatus super humerum
eius. manifestum hominem demonstrat humerus, latentem
deum loquitur principatus. agnosce duplicem sub personae
unitate substantiam. de nostro est quod adpendit, de
suo est quod donauit, de nostro habuit unde caderet, de suo
unde consurgeret, de nostro unde teneretur, de suo unde misereretur,
de nostro habuit unde pro nobis solueret, de suo
unde penitus in nullo debitor appareret, de nostro unde crucifigeretur,
de suo unde glorificaretur, de nostro dedit peccati
hostiam, de suo indulgentiae tribuit gratiam. de nostro itaque
humiliatio, de suo esse probatur ascensio, de nostro obtulit
sacrificium, de suo contulit praemium. duarum ergo naturarum
capax homo infirmitatibus agnoscitur, deus uirtutibus adprobatur.

Piget sermonem tam manifestae rei adsertione producere.
scio, quod haec ipsa breuiter strictimque memorata temere committo
uel epistulis meis uel sensibus tuis. sed dum te ad interrogationis
salubritatem sollicita humilitate submittis, multum
mihi de erroris huius remedio polliceris. reuoca, quaeso, ab
hoc discrimine pedem tuum, priusquam in profundum inreuocabile
elationis torrente rapiaris, et rectum animi sensum, [*]

qui multae lectionis pondus non sustinet nec nouit thesaurum
scientiae dispensare, magis laboris occupatione castiga. tempera
inmoderatum abstinentiae rigorem, qui etiam menti generat
infirmitatem, quem puto inde nasci, unde scribendi praesumptionem.
regredere ad uiam regiam, nutricem elationis
refuge sollicitudinem. et quia legimus: manducare mei multum
non est bonum, magis enim inflat parum fundatum
sensum scientia quam aedificat, ita caue nimiam lectionem, ut
cordi parum capaci tamquam sumpti inmoderatius uini periculosam
moueris ebrietatem. numquam cogitationibus tuis credas,
sed magis imitanda legas quam legenda conscribas et in
mente tua loquaris ad dominum: in corde meo abscondi
eloquia tua, ut non peccem tibi. et si euadere pericula
non deforis ingruentia, sed intus concepta desideras, nihil tibi
utilius scias, quam ut sub aliquo probatissimo abbate uitam
tuam munias ac uoluntates tuas senioris legibus tradas et, ut
aduersarii insidias possis superare, te timeas.

Scripturulam ipsam retinendam, immo subprimendam putaui,
ne ultra in alicuius alterius catholici, qui te minus diligeret,
manum et conscientiam ueniret. ex hoc autem poteris agnoscere
sana esse intima cordis tui, si adhuc quasi liber me
cultorem tuum humiliter et amabiliter commonentem sollicite
et libenter audieris. ante interrogationem incauta uidebitur
fuisse persuasio, post responsionem inexcusabilis apparebit intentio.
quodsi inter haec aliquid mihi, qui austeris magis
quam dulcibus sanari animam tuam cupio, credideris inputandum,
memento osculis male blandis praeponi uulnera caritatis. [*] [*]