De Gratia Libri Duo (2.3)

III. QVIA ALIUD EST PRAESCIRE, ALIUD PRAEDESTINARE.

Apostolus ait: quos praesciuit et praedestinauit conformes
fieri imaginis filii sui. aliud est praescire, aliud
praedestinare. praescientia itaque gerenda praenoscit, postmodum
praedestinatio retribuenda describit. illa praeuidet merita,
haec praeordinat praemia. praescientia ad potentiam,
praedestinatio ad iustitiam pertinet. praescientia de alieno
subsistit actu, praedestinatio autem de iudicio suo, illa facinus
manifestat, ista condemnat, illa testis, haec iudex est. cum
illa praenuntiauerit causam, tunc praenuntiat ista sententiam.
a praescientia quae sunt nostra produntur, a praedestinatione
quae sunt praeparantur. ac sic nisi praescientia explorauerit,
praedestinatio nil decernit. oculi autem uicem praescientiae
uirtus exercet, quod se aspectui obtulerit, hoc uidebit. numquid
fecisse creditur, quod deprehendisse cognoscitur? cum
autem oculi ea uideant, non quae ipsi intrinsecus operantur,
sed quae eis extrinsecus offeruntur, si peccantem quempiam
forte conspexerint, non opinor uidentis, sed committentis flagitium
iudicabitur. ita non ad praenoscentis, sed ad praecogniti
pertinebit. reatum omne delictum.

Sic et deus ea ante diem hominis praeuidet, quae non a se,
sed ab homine facienda sunt. et sicut materia existens efficit, [*] [*]

ut eam oculi acies contempletur, non autem oculus facit, ut
res uidenda nascatur, ita et praescientia dei ea, quae de hominis
meritis secutura sunt, non ut eueniant exigit, sed euentura
praecurrit. et quia sacris eloquiis moris est, ut per adsumptam
quamcumque similitudinem asserendae rei aperiant
ueritatem, sicut interdum uel grano sinapi uel fermento mulieris
euangelicae uel sagenae missae in mare et, quae plura
talia sunt, regnum caelorum legimus conparari, ita et nos distinguere
cupientes futura instituto genus colligitur praesciendi.
quod si praescire conpellere est, qui praeuidet peccatorem, ergo
ipse causa peccati est? praescit adulterium deus, ergo ipse
ossa et medullas ignibus obsceni furoris inflammat? praescit
deus homicidam, numquid ipse bestiales motus perturbatis sensibus
suggerit, ipse ad peragendum facinus gladium cruentae
mentis exacuit? praescit impium, ergo ipse ad profana sacrificia
spiritum dementis instigat? itane quarum rerum ultor
est, earum et auctor esse credendus est? et inter haec ad
malum perurgere iudicandus est captiuae uoluntatis adsensum,
qui nec diabolo conpellere permisit inuitum? uoluntas est,
quae operatur delictum, uoluntas est, quae meretur auxilium.

Sed dicis: inuenio ubi sola gratia sine societate humanae
uoluntatis operetur, nam in Bethleem omnis innocentium populus
tam beatam mortem ex sola dei praedestinatione consequitur.
non ita est. nam tum forsitan solius gratiae uerteretur
operatio, si innocentis sanguinis non intercessisset effusio.
quod si una tunc fuit innocentium causa, cur non omnis illic
saluatur infantia? ab illius enim temporis gloria omnis aetas
alterius sexus aliena est. si uis praedestinationis specialem per
singulos facit conditionem, cur hic omnes pueri diuersis dierum
uel mensuum temporibus nati unam obtinent felicitatem? si [*]

nero promiscua in genere humano electionis ratio agitur, cur
ab hoc munere omnis status puellaris excipitur? hic ergo decreti
sorte cessante mors pueris pro diaboli infertur furore,
mortis uero beatitudo pro dei honore confertur. non ergo eos
praedestinatio morti addixit, sed causae occasio consecrauit.
hanc itaque paruulorum interfectionem non dispositio dei, sed
impietas ordinauit inimici. deus autem, qui etiam malis hominum
bene utitur, perempti gloriam de scelere perimentis
operatur. contraria quidem malitiae disponit inuentor, sed bonitatis
auctor in melius consilia aduersa conponit.