De Gratia Libri Duo (2.12)

XII. (DE NENIUITIS).

....... unde fuit, quod deum cum conditione
cognouit irasci? non enim magna illa ciuitas Ionae eruditione
resipiuit nec eius monitis intellectum petendae salutis accepit
nec docuit populum propheta, sed terruit, nec misericordiam
promisit, sed inmutabilem sententiam nuntiauit, et tamen urbs
illa, sicut scriptum est contra spem in spem credidit.
atque ipsa sibimet remedia quodammodo interdicta promisit
multum placitura deo, etiamsi promissa quaesisset.

Quae quidem remedia ideo interdum a domino supprimuntur,
ut uiolentius adquisita seruentur. simulque interposita obtinendi
difficultate dum munificentia absconditur, fides probatur, exercetur
ambitus, manifestatur affectus, totumque hoc in homine
ignis interior a deo insitus et ab homine cum dei gratia nutritus
operatur. ostendit itaque gens illa ea, quae saluti hominis
conpetunt, ipsa ordinatione facturae deum intra hominem
conlocasse et ante munera redemptoris circa rationabilem creaturam
semper auctoris dona uiguisse a conditore quidem summo
praestita per naturam, sed confirmanda per gratiam. per
, gratiam, inquam, in cuius tempore praeteritorum salus erat
consummanda saeculorum, quia nihil ad perfectum adduxit [*] [*]

lex uel litterae uel naturae. in Neniuitis ergo euidenter manifestata
est clementiae et bonitatis plena uox domini ita dicentis:
repente loquar ad gentem et regnum, ut euellam
et destruam et eradicem. si gens illa paenitentiam
egerit pro peccato suo, et ego paenitentiam agam
super malo, quod locutus sum, ut facerem ei. optat
iudex misericors caelestis decreta consilii pio inmutare mendacio,
si reus medicinam festinet adhibere peccato. inuitus
homini pondus damnationis inponit, qui remedium satisfactionis
ostendit et sedulae obsequium seruitutis expectat. et ideo perfecta
illa prouidentia, quae in hoc saeculo uirtutum exercitiis
delectatur, ordinatissimum et sapientia sua dignissimum iudicauit,
ut hominem conditum ad sacrae imaginis dignitatem
hic prius agonibus et contritionibus exploraret, illic uero donis
et retributionibus adinpleret, ut, cum famulus exhibuisset in
labore oboedientiam, dominus ostenderet in remuneratione iustitiam,
ut, cum infirmitas humana obtulisset humilem deuotionem,
ineffabilem diuina potentia exereret largitatem.

Iugiter ergo laborandum, sed a gratia non recedendum et
dicendum: deus, in adiutorium meum intende. ipsum
ergo adiutorii uocabulum laborantis requirit officium. adiutorii
itaque sermo duos indicat, operantem et cooperantem, petentem
et promittentem, pulsantem et aperientem, quaerentem
pariter et retribuentem. hoc solum nostrum est, ut, qui pro
fragilitate idonei non sumus, saltim quaerendi et pulsandi inportunitate
placeamus. ubi erit sedulitas miserentis dei, si, cum
persona nihil mereatur indigni, ad hoc desideria accedant otiosi?
et ideo nisi obsequendi studium oboedientia indefessa praetulerit,
locum remanendi iustitia non habebit. et propterea sermo
diuinus in spe laboris sui positum describit agricolam ita dicens: [*] [*]

ecce agricola expectat pretiosum terrae fructum, ut
recipiat temporiuum et serotinum. quid est temporiuum,
quid serotinum P temporiui fractus sunt, quos stipendiis militiae
praesentis adquirimus. serotini sunt, quos post emeritam seruitutem
in illius saeculi retributione capiemus. temporiui sunt
fides atque sinceritas cordis, beniuolentia, corporis temperantia,
contemptus mali, appetitus boni, tranquillitas mansuetudinis,
puritas castitatis. serotini fructus sunt adquisitio rerum inmortalium,
hereditas caelestium, proprietas aeternorum, de
quibus dicitur: nec oculos uidit nec auris audiuit nec
in cor hominis ascendit, quae praeparauit deus his,
qui diligunt illum. de quibus per apostolos et martyres
dicitur: non sunt condignae passiones huius temporis
ad futuram gloriam, quae reuelabitur in nobis. temporiui
itaque fructus in uirtutibus sunt, serotini in remuneratione
uirtutum. temporiui sunt, quos hic opera capiunt in
praeceptis, serotini, quos illic uota consequentur in praemiis.

Quantum ergo delectetur deus, si fecerimus murum, id est
ualidissimum contra offensam dei supplicationis obstaculum,
sicut fecit ille, de quo legimus: properauit enim homo sine
querella deprecari pro populo proferens seruitutis
suae scutum, restitit irae et finem inposuit necessitati.
qui staret, inquit, oppositus contra me propterea, ne
disperderem eam. qui ostendit, quomodo eius ira superetur,
quodam modo placatus irascitur. inter haec quicumque a potentissimo
ac iustissimo conditore ita factum hominem dicit,
ut unus in sinistram sine proprio crimine inpulsu tantum
praescientiae deputetur, alter in dexteram indiscussis meritis
adtrahatur, hoc aperte asserere deprehenditur inordinatas uel
iniquas esse dispositiones et factoris et iudicis. [*] [*]

Sed hoc loco sollicitus intendat auditor auctori summo, cum
hominem plasmare disponeret, auctori, inquam, summo in ministerium
et consilium hominis fabricandi quattuor astitere uirtutes.
quae quattuor? potentia utique, bonitas, sapientia
atque iustitia. tu uide, quam deo ex his quattuor defuisse
praesumas asserere. itaque ad intellectum euidentius colligendum
proferant, si placet, singulae istae uirtutes quasi tractatus
et adlocutiones suas. potentia dicat: faciamus post
caeli regnum in secundis mirabilem creaturam, ne in imperii
nostri possessione, quae prima sunt, haec etiam uideantur extrema.
istam speciosam mundi machinam consummemus, ut
in ea hominem faciamus, et praeficiamus, per quem mundus
ordinetur, possideatur, ornetur. bonitas dicat: fas non est, ut
sola beneficiis nostris caelestia perfruantur. faciamus et in
terra hominem, circa quem abundantiam gratiae nostrae exerceamus,
circa quem beniuolentiae munera dilatemus, in quem
pietatis ingenitae diuitias profundamus. sapientia dicat: non
solum faciamus, sed etiam sensu rationis ac discretionis honoremus,
prudentiae lumine repleamus, faciamus simplicem, faciamus
astutum. simplicem, ne malum callidus inferat, astutum,
ne incautus incurrat. insinuemus ei affectum boni, intellectum
mali et iuxta gubernationem nostram permittamus eum
in manu consilii sui ac proprii in libertate iudicii.

Tractat inter haec secum potentia, cui inest et praescientia.
quid agimus, quod eum, si arbitrio suo permittimus liberum,
in peccati deuia praenoscimus transiturum et pretiosae dona
facturae conuersurum esse praeuidemus ad instrumenta nequitiae?
et ideo si opus in eo nostrum uolumus esse perpetuum,
tollamus ei de potestate peccatum. dicit iustitia: non
ita est. non conpetit legibus nostris, ut is, quem a contrariis
oportet probari, de uiribus suis non possit agnosci. non [*]

conpetit, inquam, hoc legibus nostris, ut ei, quem glorificari etiam
ex officio suo uolumus, materiam et causam gloriae denegemus,
ut eum, quem cupimus munerari per nudam gratiam,
faciamus de labore proprio nihil mereri. egerant potius in eo singillatim
sociae istae germanaeque uirtutes, egerant partes suas.
potentiae sit inter cuncta uisibilia, praesertim inter hostes
habitaturum creare sublimem, sapientiae ordinare prudentem,
bonitatis adiuuare certantem, iustitiae coronare uincentem.

Talem ergo hominem pro utilitate sui ac pro nostri dignitate
faciamus, quem in dexteram partem non trahat necessitas,
sed uoluntas, qui malum ratione intellegat, bonum uirtute per-
Sciat. talem faciamus, cui bonitas in natura, malitia uero extra
naturam sit, qui bonum in uoluntate, malum habeat in potestate,
qui bonum naturaliter uelit, malum actualiter possit, qui
mandata nostra custodiat uoluntarius et periclitari non possit
inuitus, cui prima ista sit laudis occasio, ut peccare et possit
et nolit. sufficiat autem, quod in quadrupedibus et brutis,
quae subicienda sunt homini, iam fecimus tale animal, quod,
dum non est obnoxium culpae, fructum non potest habere iustitiae.
hunc autem non oportet esse pecudis similem, cui
commissuri sumus nostrae imaginis dignitatem. interrogemus ea,
quae peccati nescia ac rationis ignara absque ullo prudentiae honore
formauimus. numquid proderit pecudi simplicitas sua aut
arbori fecunditas sua? erga hominum nostrum non poterimus
laudi conferre palmam, si uolumus necessitati seruire naturam.

Hunc ergo conditione subditum, discretione liberum, ratione
perfectum ita ordinare nos aequum est sub potestate permissa
et lege proposita, ut custodia praecepti aditus et causa sit
praemii. nam si mali copiam ac licentiam non habuerit, boni
gloriam non habebit. si iuxta beniuolentiam nostram non
etiam suo studio uel labore praedicabilem tenuerit sanitatem,
non erit innocentia, sed inertia, et praeterea praemium perit, [*]

ubi meritum non praecedit. bona nostra non potest seruare,
qui nescit adquirere. nisi fuerit oboedientiae praemissa deuotio,
gratiae uilescit oblatio. simulque uerecundia remunerantis est,
si honoretur otiosus, si remuneretur ignauus. quin potius cooperante
adiutorio etiam suo opere fiat dignus et cum bona
conscientia sit beatus. nam nisi fuerit tribuentis iusta liberalitas,
non erit accipientis perfecta felicitas, et nisi prius explorata
fuerit inquirentis auiditas, in quo iocundabitur benignitas
largientis?

Adhuc cum iustitia uerba conserit praescientia et ita dicit:
melius est, ut non fiat genus humanum, quam ita fieri uideatur,
ut pereat. respondet bonitas atque iustitia: non ita
est. propter Cain impium Abel pius in rebus non erit?
propter increscentem malitiam mundus Noe iustitiam non uidebit?
propter ludam non habebimus Petrum? propter eos,
qui uitio blandiente uincendi sunt, in uitam non uenient, qui
per rigidam magnanimitatem uirtutis austerae iusto iudicio
coronandi sunt? propter praeuaricatorum multitudinem praetermittentur
in nihilum iustorum saecula, milia martyrum
regnumque sanctorum? propter eos, quos suo crimine praenoscimus
peccaturos, non faciemus eos, quos praescimus etiam
suo merito placituros? si ita est, plus fraudabit potentiae
nostrae praecognita quam consummata malitia nocebit, siquidem
bonis malorum praescita generatio nocebit, bonis, qui propter
eam creandi non erunt, quae creata quandoque soli sibi nocere
potuisset? sed dicat bonitas: ita faciamus humanum genus,
ut peccare non possit. cui respondet e contra circumspecta
iustitia: quomodo terrestribus dabimus, quod caelestibus non
indulsimus? quomodo habebit fragilitas hominum, quod natura
non obtinuit angelorum? quae cum ita sint, non audeat [*]

creatura de creatoris opere disputare. potentiae itaque fuit, ut
inmortalem ex nihilo hominem conderet, sapientiae, ut capacem
rationis efficeret, bonitatis, ut ad beatitudinem praepararet,
iustitiae, ut non ante eligeret quam probaret.

Sed inter haec aliquis persistit et dicit: si constat peccatores
in illo saeculo suppliciis addicendos et aeternis ignibus
mancipandos, sic fieri homo debuit, ut is omnino peccare non
possit. quid praecurris, o homo, auctoris tui dispensationes?
quid quaeris rem inmortalitatis in regione mortis? quid quaeris
in militia, quod paratur in gloria? quid ante emeritum laborem
poscis, quae praeparata sunt post laborem? dabitur
hoc, sed iam in aeternum iustificato, quando id, quod conlatum
fuerit, perire non possit. dabitur hoc, sed in tempore beatitudinis,
ubi iam peccatum nec uincere sit necesse nec scire,
ubi ad peccandum non uoluntas, non possibilitas erit, ubi
sancte, integre, pie uiuere non erit diligentia, non industria,
sed natura dispensante ita diuina misericordia atque iustitia,
ut qui hic studuerit integritati nulla illic ultra possit labe corrumpi.
dignum enim esse iudicabit, ut homo peccare qui
noluit infirmus non possit aeternus, sed ut labentibus in inmensum
saeculis sine metu gaudium, sine inuido praemium,
sine hoste sit regnum. [*]