Excerpta ex Operibus Augustini (301-303)

CCLXXVI. DE QVADRAGINTA ET SEX ANNIS AEDIFICATIONIS TEMPLI. EX OMILIA EVANGELII SECVNDVM IOHANNEM.

Dixerunt illi Iudaei: quod signum ostendis nobis,
quia haec facis? et dominus: soluite templum hoc,
et tribus diebus excitabo illud. quod sacramentum
Iudaei non intellegentes dixerunt: XLVI annis aedificatum
est templum hoc, et tu dicis: tribus diebus excitabo
illud?

Sane non Salomonis fabricae emensa tempora Iudaei dixerunt,
sed Esdrae, cui ne perficeretur a uicinis gentibus fuerat interdictum.
caro erant, carnalia sapiebant: ille loquebatur spiritaliter.
quia autem posset intellegere, de quo templo dicebat? sed
non multum quaerimus; per euangelistam nobis aperuit. dixit
de quo templo diceret: soluite templum hoc, et tribus
diebus excitabo illud. XLVI annis aedificatum est
templum, et triduo suscitabis illud? dicebat autem,
ait euangelista, de templo corporis sui. et manifestum
est occisum dominum post triduum resurrexisse.

Quid ergo sibi uult numerus XLVI? interim ipse Adam
quia per totum orbem terrarum est, audistis iam hesterno die
in quattuor litteris graecis quattuor uerborum graecorum. si [*] [*]

enim ista uerba quattuor scribas subinuicem, id est nomina
quattuor partium mundi, orientis, occidentis, aquilonis et
meridiani, quod est totus orbis — unde dicit dominus a quattuor
uentis collecturum se electos suos, cum uenerit ad iudicium
— si ergo facias ista quattuor nomina graeca avaroXr;,quod est oriens, dvaig, quod est occidens, agxrog, quod est
septemtrio, fxeorjfxjSQia, quod est meridies: avaroXij, durig,
aQxrog, fieorjppQia, capita uerborum Adam habent. quomodo
ergo ibi inuenimus et quadraginta sex numerum? quia caro
Christi de Adam erat. ad litteras computant Graeci. quod nos
facimus A litteram, illi lingua sua ponunt alpha, et uocatur
alpha unum. ubi autem in numeris scribunt beta, quod est
B ipsorum, uocatur in numeris duo. ubi scribunt gamma,
uocatur in numeris ipsorum tria. ubi scribunt delta, uocatur
in numeris ipsorum quattuor, et sic per omnes litteras numeros
habent. M quod nos dicimus et isti dicunt my, XL significat:
dicunt enim my TeooaQaxovra. iam uidete, litterae
quem numerum habent, et ibi inuenietis XLVI annis aedificatum
templum. habet enim Adam alpha, quod est unum;
habet et delta, quod sunt quattuor: habes V; habet et iterum.
alpha, quod est I: habes VI; habet et my, quod est XL:
habes XLVI. haec, fratres mei, etiam ab anterioribus maioribus
nostris dicta sunt et inuentus est iste numerus in litteris
XLVI. et quia dominus noster Iesus Christus de Adam corpus
accepit, non de Adam peccatum traxit, templum corporeum
inde sumsit, non iniquitatem, quae de templo pellenda est.
ipsam autem carnem, quam traxit de Adam — Maria enim
de Adam et domini caro de Maria — Iudaei crucifixerunt; [*] [*]
et ille resuscitaturus erat ipsam carnem triduo, quam illi in
cruce erant occisuri. illi soluerunt templum XLVI annis
aedificatum, et ille triduo resuscitauit illud.

HOC EX LIBRO QVAESTIONVM LXXXIIII.

Sex, nouem, XII, XVIII, haec in unum fiunt XLV. adde
ergo ipsum unum, fiunt XLVI; hoc sexies, fiunt CCLXXVI.
dicitur autem conceptio humana sic procedere, ut primis sex
diebus quasi lactis habeat similitudinem, sequentibus VIIII diebus .
conuertatur in sanguinem, deinde XII diebus solidetur, reliquis
XVIII formetur usque ad perfecta liniamenta omnium
membrorum, et hinc iam reliquo tempore usque ad tempus
partus magnitudine augeatur. XL ergo V dies addito uno,
quo significat summam — quia VI et nouem et XII et X et
VIII in unum coactis fiunt XLV — addito ergo, ut dictum
est, uno fiunt XLVI. qui cum fuerint multiplicati per ipsum
senarium numerum, qui huius ordinationis caput tenet,
fiunt CCLXXVI, id est VIIII menses et VI dies, qui computantur
ab VIII kal. apriles, quo conceptus dominus creditur,
quia eodem die etiam passus est, usque ad VIII kal. ianuarias,
quo die natus est. non ergo absurde XLVI annis dicitur fabricatum
esse templum, quod corpus eius significabat, ut, quot
anni fuerunt in fabricatione templi, tot dies fuerint in corporis
dominici perfectione.

HOC EX LIBRO TRINITATIS IIII. T. V.

Nec immerito in aedificatione dominici corporis, in cuius
figura templum a Iudaeis destructum triduo se resuscitaturum
esse dicebat, numerus ipse senarius pro anno positus [*] [*] [*] [*]

intellegitur. dixerunt enim, quia XLVI annis aedificatum templum.
et quadragies sexies seni fiunt CCLXXVI, qui numerus
dierum complet VIIII menses et VI dies, qui tamquam decem
menses parientibus feminis imputantur, non quia omnes ad sextum
diem post nonum mensem perueniunt, sed quia ipsa perfectio
corporis domini tot diebus ad partum perducta comperitur, sicut
a maioribus dictum suscipiens ecclesiae custodit auctoritas. VIII
enim kal. apriles conceptus creditur, quo et passus. ita monumento
nouo, quo sepultus est, ubi nullus erat positus mortuorum
nec ante nec postea, congruit uterus uirginis, quo conceptus est,
ubi nullus seminatus est mortalium. natus autem traditur VIII
kalendas ianuarias. ab illo ergo die usque ad istum computati
CCLXXVI reperiuntur dies, qui senarium numerum quadragies
sexies habet. quo numero annorum templum aedificatum est,
quia eo numero senariorum corpus domini perfectum est, quod
mortis passione destructum triduo resuscitauit. dicebat enim
hoc de templo corporis sui, sicut euidentissime et robustissime
euangelii testimonio declaratur.

CCLXXVII. DE DECEM VIRGINIBVS. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM LXXXIIII.

Inter parabolas a domino dictas solet quaerentes multum
exercere ista quae de decem uirginibus posita est. et multi quidem
hinc multa senserunt, quae non sint praeter fidem; sed
quomodo partibus eius omnibus conueniat expositio, id elaborandum
est. legi etiam in quadam scriptura ex earum genere,
quae apocrypha nominantur, quod non sit contra catholicam
fidem. sed huic loco minus congruere mihi uisa est, consideranti
omnes huius similitudinis partes. de qua tamen [*] [*]

expositione temere nihil audeo iudicare, ne forte non eius inconuenientia
mihi angustias fecerit, sed mea tarditas in ea conuenientiam
non inuenerit. quid autem mihi uideatur non absurde hoc
loco accipi, quantum potero, breuiter et diligenter exponam.

Interrogatus igitur dominus noster secreto a discipulis de
consummatione saeculi inter multa, quae locutus est, hoc
quoque dixit: tunc simile aestimabitur regnum caelorum
decem uirginibus et cetera. decem utique uirginum
quod quinque admittuntur, quinque excluduntur, bonorum et
malorum discretionem significat. quapropter si uirginitatis
nomen honorabile est, cur receptis exlusisque commune est?
deinde quid sibi uult numerus in utraque parte quinarius?
quidquid autem significat oleum, mirum uidetur, quod sapientes
petentibus non communicant, cum et inuidere fas non sit eas
quae ita perfectae sunt, ut ab sponso recipiantur, quo nomine
nullo dubitante dominus Iesus Christus significatur, et misericordes
esse oporteat ad praestandum ex eo quod habent,
praescribente illa sententia eiusdem domini dicentis: omni
poscenti te tribue. quid est autem, quod posset dando
non sufficere utrisque? haec maxime augent quaestionis difficultatem,
quamquam et cetera diligenter considerata, ut omnia
in unam rationem concurrant nihilque una parte dicatur, quod
impediat aliam, magna cautio est adhibenda.

Videtur itaque mihi quinque uirgines significare quinquepertitam
continentiam a carnis inlecebris. continendus est
enim animi appetitus a uoluntate oculorum, a uoluntate aurium,
a uoluntate olfaciendi, gustandi, tangendi. sed quia ista [*] [*] [*]

continentia partim coram deo fit, ut illi placeatur interiori gaudio
conscientiae, partim coram hominibus, tantum ut gloria humana;
capiatur, quinque dicuntur sapientes et quinque stultae, utraeque
tamen uirgines, quia utraque continentia est, quamuis diuerso
fomite gaudeat. lampades autem sunt, quia manibus gestantur,
opera, quae secundum istam continentiam fiunt. dictum est
autem: luceant opera uestra coram hominibus. omnes
uero acceperunt lampades suas et uenerunt obuiam
sponso. intellegendum est ergo Christi nomine censeri de
quibus agitur. non enim possunt qui christiani non sunt sponso
Christo uenire obuiam. sed quinque fatuae acceptis
lampadibus suis non sumserunt oleum secum. multi
enim quamuis de Christi bonitate plurimum sperent, gaudium
tamen non habent, dum continenter uiuunt, nisi in laudibus
hominum. non ergo habent oleum secum. nam ipsam laetitiam
oleo significari arbitror: propterea unxit te deus, deus
tuus oleo exsultationis. qui autem non propterea gaudet,
quia deo intrinsecus placet, non habet oleum secum. prudentes
autem acceperunt oleum secum in uasis cum lampadibus
suis: laetitiam bonorum operum in corde atque conscientia
posuerunt. sic et apostolus monet: probet autem se
homo, inquit, et tunc in semet ipso habebit gloriam,
et non in altero. tardante ergo sponso dormierunt
omnes, quia ex utroque genere continentium hominum, siue eorum
qui coram deo exsultant, siue eorum qui in laudibus hominum adquiescunt,
moriuntur hoc interuallo temporis, donec sub aduentu
domini fiat resurrectio mortuorum. media autem nocte, id
est nullo sciente aut sperante — quippe cum ipse dicat dominus: [*] [*]
de die autem illa et hora nemo scit; et apostolus dicit:
dies domini tamquam fur in nocte ita ueniet; ex
quo significat penitus latere, cum uenit — clamor factus
est: ecce sponsus uenit, surgite obuiam ei: in ictu
oculi, in nouissima tuba omnes resurgimus. ergo
surrexerunt omnes illae uirgines et aptauerunt
lampades suas, id est rationes reddendas operum suorum.
oportet enim nos exhiberi ante tribunal Christi, ut illic recipiat
unusquisque quod gessit in corpore, siue bonum siue malum.
et dixerunt stultae ad sapientes: date nobis de oleo uestro,
quia lampades nostrae extinguntur: quorum
enim facta aliena laude fulciuntur, eadem subtracta deficiunt,
et de consuetudine id semper inquirit, unde gaudere animus
solet. itaque hominum, qui corda non uident, testimonium uolunt
habere aput deum, qui cordis inspector est. sed quid responderunt
sapientes? ne forte non sufficiat nobis et uobis.
unusquisque enim pro se rationem reddet nec\' alieno testimonio
quisquam adiuuatur apud deum, cui secreta cordis
apparent, et uix sibi quisque sufficit, ut ei testimonium perhibeat
conscientia sua. quis enim gloriabitur mundum
se habere cor? id est quod apostolus dicit: mihi minimum
est, ut a uobis iudicer aut ab humano die; sed
neque me ipsum iudico. quapropter cum de se quisque
aut non omnino aut uix possit ueram ferre sententiam, quomodo
potest de alio indicare, cum sciat nemo, quid agatur in
homine, nisi spiritus hominis? ite magis ad uendentes
et emite uobis: non consilium dedisse putandae sunt, [*] [*]
sed crimen earum ex oblico commemorasse. uendunt enim
oleum adulatores, qui siue falsa siue ignorata laudando in
errorem animas mittunt et eis uana gaudia tamquam fatuis
conciliando aliquam de his mercedem siue ciborum siue pecuniae
siue honoris siue alicuius commodi temporalis accipiunt, non
intellegentibus quod dictum est: qui uos felices dicunt,
in errorem uos mittunt. melius est autem obiurgari a iusto
quam a peccatore laudari. emendauit, inquit, me iustus
in misericordia et arguit me; oleum autem peccatoris
non impinguet caput meum. ite ergo ad uendentes
et emite uobis, id est: uideamus, numquid uos
adiuuant qui uobis laudes uendere consuerunt et uos in errorem
inducere, ut non coram deo, sed ab hominibus gloriam quaereretis.
euntibus autem illis uenit sponsus, id est
inclinantibus se illis in ea quae foris sunt et solitis gaudere
quaerentibus, quia gaudia interna non nouerant, uenit ille qui
iudicat. et* quae paratae erant, id est quibus bonum
coram deo testimonium conscientia perhibebat, intrarunt
cum eo in nuptias, id est ubi munda anima sempiterno
dei uerbo fecundanda copuletur. clausa est ianua, id est
receptis illis qui sunt in angelicam uitam immutati — omnes
enim resurgimus, inquit, sed omnes minime immutab
i In U r - clausus est aditus ad regnum caelorum. non enim
post iudicium patet precum aut meritorum locus. nouissime
autem ueniunt et reliquae uirgines dicentes: domine,
domine, aperi nobis. non dictum est, quod emerint
oleum, et ideo intellegendae sunt nullo iam remanente de [*] [*]
alienis laudibus gaudio in angustiis et magnis afflictionibus
redire ad implorationem dei. sed magna est eius seueritas
post iudicium cuius ante iudicium ineffabilis misericordia
praerogata est. itaque respondens ait: amendico uobis,
quod nescio uos: ex illa scilicet regula, quia non habet
ars dei, hoc est sapientia dei, ut intrent in gaudium eius qui
non coram deo, sed ut placerent hominibus, uisi sunt aliquid
secundum praecepta eius operari. atque ita concludit: uigilate
ergo, quia nescitis diem neque horam, non modo
illius ultimi temporis, qua uenturus est sponsus, sed suae quisque
dormitionis diem et horam nescit. quisquis autem paratus
est usque ad somnum, id est usque ad mortem, quae omnibus
debetur, paratus inueniatur, etiam cum illa uox media nocte
sonuerit, qua omnes euigilaturi sunt.

Quod uero sponso dixit obuiam uenisse uirgines, sic intellegendum
puto, ut ex ipsis uirginibus constet ea quae dicitur
sponsa, tamquam si omnibus christianis in ecclesiam concurrentibus
filii ad matrem concurrere dicantur, cum ipsis filiis
congregatis constet ea quae dicitur mater. nunc ergo desponsata
est ecclesia et uirgo est ad nuptias perducenda, id est cum se
continet a corruptione saeculari; illo autem tempore nubet,
quo uniuersa mortalitate praetereunte immortali conceptione
fetatur. desponsaui, inquit, uos uni uiro uirginem
castam exhibere, Christo; uos, inquit, uirginem, a
plurali ad singularem concludens; ideo et uirgines dici possunt
et uirgo. cur autem quinque dictae sunt, ut mihi uidetur,
expositum est. sed uidemus nunc in aenigmate, tunc autem
facie ad faciem; et nunc ex parte, tunc autem ex toto. ipsum
autem in aenigmate et ex parte nunc in scripturis aliquid
cernere, quod tamen sit secundum catholicam fidem, ex illo [*] [*]

pignore contingit, quod accepit uirgo ecclesia humili aduentu
sponsi sui, quae illo ultimo aduentu, cum ueniet in claritate,
nuptura est, cum iam facie ad faciem contuebitur. dedit enim
nobis pignus spiritum, sicut dicit apostolus. et ideo ista expositio
nihil certum intuetur, nisi ut secundum fidem sit, neque
aliis praeiudicat, quae nihilominus secundum fidem esse potuerunt.

CCLXXVIII. DE QVADRAGESIMA ET QVINQVAGESIMA. EX EODEM LIBRO OCTOGINTA QVATTVOR QVAESTIONVM.

Omnis sapientia et disciplina est, quae ad homines erudiendos
pertinet, creatorem creaturamque dinoscere et illum colere
dominantem, istam subiectam fateri. est autem creator deus,
ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, et ideo trinitas
pater et filius et spiritus sanctus est. creatura uero partim
est inuisibilis, sicut animus, partim uisibilis, sicut corpus.
inuisibili ternarius numerus tribuitur: quare diligere dominum
tripliciter iubemur, ex toto corde, ex tota anima et
ex tota mente; corpori quaternarius propter euidentissimam
naturam eius, id est calidam et frigidam, humidam et siccam;
uniuersae ergo creaturae septenarius. quapropter omnis disciplina
dinoscens et discernens creatorem atque creaturam denario
numero insinuatur. quae disciplina quamdiu corporeis motibus
temporaliter significatur, credendo constat et rerum gestarum
uenientium atque transeuntium auctoritate quasi lacte paruulos
nutrit, ut idoneos faciat contemplationi, quae non uenit et [*] [*]

transit, sed semper manet. in qua quisque narratis sibi rebus
diuinitus temporaliter pro salute hominum gestis siue gerendis
quae adhuc futura praedicantur, si permanserit in fide et promissa
sperauerit et quae diuina auctoritas praecipit infatigabili
caritate implere durauerit, recte agit uitam huius necessitatis
et temporis, quae numero quadragesimo commendatur, quoniam
denarius numerus, qui totam insinuat disciplinam, quater
ductus, id est numero, qui corpori tribuitur, multiplicatus,
quia per motus corporales administratio geritur, quam dictum
est fide constare, quadragensimum numerum conficit. ita impetrat
etiam stabilem et nullius temporis indigentem sapientiam,
quae denario numero commendatur, ut ad quadraginta
addantur decem, quia et partes aequales quadraginarii numeri
simul ductae ad quinquaginta perueniunt; partes autem aequales
habet quadraginarius numerus primo quadraginta in singulis,
deinde uiginti in binis, deinde decem in quaternis, octo in
quinis, quinque in octonis, quattuor in denis, duas in uicenis.
unum ergo et II et IIII et V et VIII et X et XX simul
ducta efficiunt quinquaginta. quapropter sicut quadragenarius
numerus aequalibus suis partibus computatis parit amplius
denarium, et fit quinquagenarius: sic tempus fidei rerum pro
nostra salute gestarum et gerendarum cum aequalitate uitae
actum impetrat intellectum stabilis sapientiae, ut non solum.
credendo sed etiam intellegendo disciplina firmetur.

Et ideo quae nunc est ecclesia, quamuis filii dei simus,
ante tamen quam appareat quid erimus, in laboribus et in
afflictionibus agit et in ea iustus ex fide uiuit. nisi enim
credideritis, inquit, non intellegetis. et hoc est tempus,
quod ingemescimus et dolemus, exspectantes redemtionem [*] [*]

corporis nostri, quod quadragesima celebratur. scimus autem,
quia, cum apparuerit, similes illi erimus, quoniam
uidebimus eum sicuti est: cum additur denarius quadragenario,
ut non solum credere quae pertinent ad fidem, sed
etiam perspicuam ueritatem intellegere mereamur. talis ecclesia,
in qua nullus erit maeror, nulla permixtio malorum
hominum, nulla iniquitas, sed laetitia et pax et gaudium,
quinquagesimae celebratione praefiguratur. propterea posteaquam
dominus noster resurrexit a mortuis, XL diebus peractis
cum discipulis suis — eadem ipsa scilicet per hunc numerum
insinuata temporali dispensatione, quae ad fidem pertinet —
ascendit in caelum et decem aliis diebus peractis misit spiritum
sanctum, id est ut non ad humana et temporalia, sed diuina
atque aeterna contuenda quodam amoris et caritatis spiramento
et incendio quadraginario denarius adderetur. et ideo iam hoc
totum, id est quinquagenarius dierum numerus laetitiae celebratione
signandus est.

Haec autem duo tempora, id est unum laboris et sollicitudinis,
alterum gaudii et caritatis, etiam retibus missis in mare
dominus noster significat. nam ante passionem de reticulo
dicitur misso in mare, quia tantum piscium ceperunt, ut uix
ad litus trahendo perducerent, ut et retia rumperentur. non
enim missa sunt in dextram partem; habet enim multos malos
ecclesia huius temporis; neque in sinistram; habet etiam bonos,
sed passim, ut permixtionem bonorum malorumque significet,
quod autem rupta sunt retia, caritate uiolata multas haereses [*] [*]

exisse significat. post resurrectionem uero, cum uellet ecclesiam
futuri temporis praemonstrare, ubi omnes perfecti atque sancti
futuri sunt, iussit mitti retia in dextram partem, et capti
sunt ingentes pisces CLIII mirantibus discipulis, quod, cum
magni essent, retia non sunt disrupta. horum magnitudo
magnitudinem sapientiae iustitiaeque significat, numerus uero
ipsam disciplinam et temporali dispensatione et aeterna regeneratione
perfectam, quam diximus quinquagenario numero
commendari. quia enim non opus erit tunc corporalibus adiumentis
et animo continebitur fides atque sapientia — quia animo
ternarium numerum tributum diximus — quinquaginta ducimus
ter: fiunt CL. cui numero trinitas additur, quia omnis ista perfectio
in nomine patris et filii et spiritus sancti consecrata est;
ita fiunt CLIII, qui numerus piscium ad dextram partem captorum
inuenitur.