Vita Epiphanii (37-40)

Tunc rex probatissimus, ut erat fando locuples et ei eloquentiae
diues opibus et facundus adsertor, uerbis taliter
uerba reposuit: "belli iura pacis suasor ignoras et condiciones
gladio decisas concordiae auctor euisceras: lex est certantium
quem putas errorem: frenum nesciunt inimicitiae, quem tu, [*]

Chirstianae lucis iubar, ostendis. proeliis temperantiam nullus
adnectit, quae oris tui nitore, egregie moderator, adtollitur.
statuta sunt dimicantium quicquid non licet tunc licere. ista
sibi forte quies uindicet quae narrasti: hostem suum qui non
laesit adiuuit. paulatim aduersarius a regni sui mole succiditur,
cuius imperii radices uiribus amputantur. reposui regi partium
illarum contumeliam, quam putas inlatam. ludificatus specie
foederis nihil egi studiosius, nisi ut, quod est cautelae, apertos
inimicos agnoscerem. concedat tamen diuinitatis adsensus, at
solidatum inter nos foedus longa aetate seruetur: inuenient
partes illae constantem in amicitia quem senserunt perniciosum
sibi fuisse dum litigat. uos tamen, sancti uiri, ad domos in
quibus manetis sine tribulatione discedite, dum ego animae
meae et regni utilitate discussa quae me conueniat praestare
pronuntiem". his auditis pontifices abscesserunt

At ille uocato Laconio, cui et rerum et uerborum fides ab
illo semper tute mandata est, quem et praerogatiua natalium
et auorum curules per magistrae probitatis insignia sublimarunt,
cum quo confert quotiens et pia et religiosa meditatur,
et sicut non est cum uitiis sociata nobilitas nec adstringitur
ad inlecebras lux naturae, si quid ille benigne facere uoluerit,
duplicari iste hortatur adhibitus. cui princeps "uade" inquit
\'\'Laconi, et tota notorum tuorum uela suspende. et sacerdos
a nobis et beatus Epiphanius libenter auditus est, cuius te
precibus fuisse permotum, cum apud nos uerba faceret, [*]

animorum indices lacrimae testabantur. uade et pleno pectore
dicta sententias, per quas pactionis illius durissimae nexus
inrumpas ilicet omnibus Italis: quoscumque Burgundionum
nostrorum metus captiuitatis fecit esse captiuos, quos famis necessitas,
quos periculorum timor aduexit, postremo quoscumque
concessit aut addixit consensus principis sui, noster absoluat:
at paucos quos quasi ardore proeliandi tunc ab aduersariorum
suorum dominatione rapuerunt, pro illis pretii quantulumcumque
percipiant, ne detestabiles apud illos fiant certaminum casus,
quorum cam discrimina sustinuerint, lucra non sentiant".

Post praeceptum uenerandi regis inpiger ille uerborum saltibus
indulgentiae species ant formas exposuit et cartas ad
insignem antistitem detulit: quas ille cum expectatissima deuotione
suscepit et portitorem tanti doni ambienter amplexus
est. qui postquam rumor innotuit, tanta istius iam liberae multitudinis
frequentia subito adstitit, ut desolata crederes esse etiam
incolis rura Gallorum: nam testis huius rei ego sum, per cuius
manus pictacia ad clusuras iussio sacerdotis elicuit, quadringentos
homines die una de sola Lugdunensi ciuitate redituros
ad Italiam fuisse dimissos. identidem per singulas urbes Sapaudiae
uel aliarum prouinciarum factum indubitanter agnouimus,
ita ut istorum, quos solae preces beatissimi uiri liberarunt,
plus quam sex milia animarum terris patriis redderentur.
eorum uero, qui redempti auro sunt, numerum ad liquidum
cognouisse non potui, quia inter eos etiam multos fuga eripuit.
sic factum est, ut tunc ad liberationem omnium subiugatorum [*]

transeundi occasio concessa sufficeret. postquam tamen pecuniarum
ille cumulus effusus est, continuo ad expensas redemptionis
suggessit necessaria illa, quae ibi est thesaurus ecclesiae,
Syagria, cuius prolixam quaerit uita narrationem: sufficit tamen
ut ei operibus agnoscatur quam uerba transcendunt dedit
etiam praestantissimus inter Gallos Auitus Viennensis episcopus,
in quo se peritia uelut in diuorsorio lucidae domus inclusit.
quid pluribus ? auro illorum ex maxima parte actum est,
ne Gallis diutius seruitum pubes Ligurum. duceretur. meo in
uno loco summus uir in illa se regione continuit, ne forsitan
in longinquo degentes dominorum feritas inpediret. fuit Genauae,
ubi Godigisclus germanus regis larem statuerat, qui formam
fraternae deliberationis secutus bonis operibus eius se socium
dedit. breui tamen tantae liberatorum phalanges remissae sunt,
ut uideres longe lateque agminibus feruentia itinera cum laude
dei nostri, tum etiam splendidissimi sacerdotis Epiphani, cuius
ministerio atque labore erepti fuerant, redeuntium. et ne tanti
lux nostra tropaeo muneris priuaretur atque ab oculis ipsius
pulcherrimum spectaculum tolleretur, ipse cum his remeauit.
uideres duci in triumphis caelestibus uulgus liberum et pro
mactandorum sanguine terram madefieri lacrimis exultantum,
cum Heliae currum istarum cohortium ductor scanderet et
quadriiugum ad caelestia pro merito suo raperetur excursu. non
sic Pellaeus princeps Alexander, quem pacatorem orbis uocauit [*]
uana laudatio, captum gentium duxit examen, ut iste reuocauit
ecce tunc conperimus armatorum mentes sanctitate superatas
et cessisse precibus electi principem, qui obuium semper lanceis
pectus ingessit. quantum acutior fuit uerborum quam ferri
lamina, hinc lector agnosce: expugnauit sermo cui se gladii
subduxserunt. dam ergo tertio mense cum tali tropaeo Ticinum
remearet antistes, ut Tarantasiam uenit (sic enim uocitatur
oppidum Alpibus uicinum), ibi quaedam mulier graui inmundi
spiritus uexatione laborabat, quae continuo percepta benedictione
absoluta discessit. ipse tamen suis inopinatus nec suspicantium
oculis adstitit. uisus est subito, de quo uix credebatur aliqui
posse rumor audiri.

Mox tamen ut rediit, curis ex more animum fatigat, ne forte
quibus absolutionem deus noster per illum dederat proprii
census possessione turbarentur, praecipue ob nobilium considerationem
personarum, quibus inmanior apud suos poterat constare
calamitas, si uitam inopem reduces sustinerent et de
peregrinationis incommodis sola misericordiae solacia perdidissent.
ad regem inuictissimum Theodericum per se mox ire
noluit, ne forte laboris sui uicissitudinem in relatione gratiarum
aut in exhibitione munerum coram positus uideretur
exigere: flagitat enim quasi debitam retributionem qui profligatis
principum iussionibus ipse quid actum sit actor adnuntiat
hoc ergo ille totius acuminis uir prospiciens declinare
gestiebat scripsit tamen et quae gesta sint loqui commisit
epistolis, ne aut tacendo contemptor aut occurrendo per adrogantiam
pronuntiaretur intemperans. quantum tunc, admirande [*]

pontifex, tua plus egit absentia, quantum imperauit humilitas
deprehensa, dicant illi, quos de exulibus ditissimos reddidisti.
igitur omnia, quae a piissimo rege pro miseris per paginam
petiit singularis antistes, incunctanter obtinuit. serenus praestitit
copiam supplicanti, cui pro conpensatione laboris sui hoc
credebatur posse sufficere, quicquid per illum beneficii redemptus
et pauper acciperet.