De Utilitate Credendi (26-30)

Quaero enim, si quod nescitur, credendum non est,
quomodo seruiant parentibus liberi eosque mutua pietate diligant,
quos parentes suos esse non credant. non enim ratione
ullo pacto sciri potest, sed interposita matris auctoritate de
patre creditur; de ipsa uero matre plerumque nec matri, sed
obstetricibus, nutricibus, famulis. nam cui furari filius potest
aliusque subponi, nonne potest decepta decipere? credimus
tamen et sine ulla dubitatione credimus, quod sciri non posse
confitemur. quis enim non uideat pietatem, nisi ita sit, sanctissimum
generis humani uinculum. superbissimo scelere uiolari?
nam quis uel insanus eum culpandum inputet, qui eis officia
debita inpenderit, quos parentes esse crediderit, etiamsi non
essent? qui contra non exterminandum iudicauerit, qui ueros
fortasse parentes minime dilexerit, dum, ne falsos diligat,
metuit? multa possunt adferri, quibus ostendatur nihil omnino
humanae societatis incolume remanere, si nihil credere statuerimus,
quod non possumus tenere perceptum.

Sed nunc accipe, quod iam facilius me tibi persuasurum
esse confido. cum de religione, id est cum de colendo atque
intellegendo deo agitur, ii minus sequendi sunt, qui nos credere
uetant, rationem promptissime pollicentes. nam nemini
dubium est omnes homines aut stultos aut sapientes esse.
nunc autem sapientes uoco non cordatos et ingeniosos homines,
sed eos, quibus inest, quanta inesse homini potest, ipsius hominis
deique firmissime percepta cognitio atque huic cognitioni
uita moresque congruentes: ceteros autem cuiusque modi
artibus inertiisque adfecti sunt, quolibet uictu probandi siue
inprobandi, stultorum in numero deputauerim. quae cum ita
sint. quis mediocriter intellegens non plane uiderit stultis
utilius atque salubrius esse praeceptis obtemperare sapientium [*]

quam suo iudicio uitam degere? nam omne factum, si recte
factum non est, peccatum est; nec recte factum esse ullo
modo potest, quod non a recta ratione proficiscitur. porro
recta ratio est ipsa uirtus. cui autem hominum uirtus nisi
sapientis animo praesto est? solus igitur sapiens non peccat.
stultus ergo omnis peccat. nisi in iis factis, in quibus sapienti
obtemperauerit; a recta enim ratione talia facta proficiscuntur
nec, ut ita dicam, dominus sui facti stultus existimandus est,
cum est tamquam instrumentum ministeriumque sapientis.
quare si omnibus hominibus non peccare quam peccare melius
est, melius profecto stulti omnes uiuerent, si serui possent
esse sapientium. atque hoc si in rebus minoribus, ut in mercando
uel colendo agro, in uxore ducenda, in suscipiendis
educandisque liberis, in ipsa denique re familiari administranda
expedire nemo ambigit, multo magis in religione. nam et res
humanae promptiores ad dinoscendum sunt quam diuinae et
in quibuscumque sanctioribus et praestantioribus, quo maius
eis obsequium cultumque debemus, eo sceleratius periculosiusque
peccatur. nihil igitur nobis restare admodum uides, quamdiu
stulti sumus, si nobis uita optima et religiosa cordi est,
nisi ut quaeramus sapientes, quibus obtemperando dominationem
stultitiae neque ita multum sentire, dum inest nobis, et euadere
aliquando possimus.

Hic rursus oritur difficillima quaestio. quonam enim
modo stulti sapientem inuenire poterimus, cum hoc nomen,
tametsi nemo fere audeat palam, plerique tamen ex obliquo
sibi uindicant. cum de rebus ipsis, quarum cognitione constat
sapientia, ita inter se dissentiant, ut aut nullum eorum, aut [*] [*]
certe unum necesse sit esse sapientem? sed quinam iste sit,
cum ab stulto requiratur, quo pacto queat dinosci plane atque
percipi, omnino non uideo. neque enim quibuslibet signis cognoscere
aliquid potest nisi illud ipsum, cuius ea signa sunt,.
nouerit. atqui sapientiam stultus ignorat. non enim ut aurum
et argentum ceteraque id genus et cognoscere, cum uideas.
et non habere concessum est, ita sapientiam mentis eius oculo
qui ea careat, uideri fas est. sensu enim corporis quaecumque
adtingimus, forinsecus nobis offeruntur, et ideo licet quoque
res alienas oculis cernere, cum earum uel eius generis nos.
nihil habeamus. quod autem intellectu capitur, intus apud
animum est nec id habere quicquam est aliud quam uidere.
caret autem stultus sapientia; non igitur nouit sapientiam
non enim oculis eam posset uidere: non autem potest uidere
et non habere neque habere ac stultus esse. nescit hanc igitur,
et dum nescit, in alio loco cognoscere non potest. non ergo
fotest quamdiu stultus est, quisquam certissima cognitione
inuenire sapientem, cui obtemperando tanto stultitiae malo
liberetur.

Huic igitur tam inmani difficultati, quoniam de religione
quaerimus, deus solus mederi potest: quem nisi et esse et
humanis mentibus opitulari credimus, nec quaerere quidem
ipsam ueram religionem debemus. quid enim tandem tanto
molimine inuestigare cupimus? quid optamus adtingere? quo
peruenire desideramus? eone quod esse aut ad nos pertinere
non credimus ? nihil est tali mente peruersius. tune, cum beneficium
a me petere non auderes aut certe inpudenter auderes,
nisi daturum esse me crederes, inuentionem religionis postulatum
uenis, cum deum neque esse neque, si sit, curare nos [*]

putes ? quid ? si tanta res est, quae nisi sedulo atque omnibus
uiribus quaesita nequeat reperiri? quid? si ipsa difficillima
inuentio ad capiendum ac proferendum. quod inuentum erit,
mentem quaerentis exercet? quid enim oculis nostris hac luce
iucundius et familiarius? quam tamen perpeti atque tolerare
post diuturnas tenebras nequeunt. quid exhausto aegrotatione
corpori adcommodatius quam cibus et potio ? uidemus tamen
conualescentes refrenari atque cohiberi, ne saturitati ualentium
committere sese audeant. cibisque ipsis agere, ut ad illum
morbum, quo eos repudiabant. reuertantur. de conualescentibus
loquor. quid? ipsos aegrotantes nonne urgemus, ut aliquid
sumant ? in quo profecto nobis cum tanta molestia non obtemperarent,
si se illum morbum euasuros esse non crederent.
quando ergo tu te operosissimae ac laboriosissimae inquisitioni
dabis ? quando tantam, quanta ipsa res digna est, curam negotiumque
tibi audebis inponere, cum id, quod quaeris, esse non
credas ? recte igitur catholicae disciplinae maiestate institutum
est, ut accedentibus ad religionem fides persuadeatur ante
omnia.

Itaque ille haereticus — siquidem de his nobis sermo
est, qui se christianos dici uolunt — quam mihi rationem
adferat, quaeso te? quid est, unde me a credendo ueluti a
temeritate reuocet? si nihil me credere iubet, hanc ipsam
ueram religionem ullam in rebus humanis esse non credo:
quam cum esse non credo, non quaero. at ille, ut opinor,
quaerenti monstraturus est; ita enim scriptum est: quaerens [*] [*]
inueniet. ad eum igitur, qui me uetat credere, non uenirem,
nisi aliquid crederem. estne ulla maior dementia quam ut ei
sola, quae nulla scientia subnixa est, fide displiceam, quae ad
eum ipsum me sola perduxit?