De Mendacio (3)

Quapropter uidendum est, quid sit mendacium. non
enim omnis, qui falsum dicit, mentitur, si credit aut opinatur
uerum esse quod dicit. inter credere autem atque opinari hoc
distat, quod aliquando ille, qui credit, sentit se ignorare quod
credit, quamuis de re, quam se ignorare nouit, omnino non
dubitet, si eam firmissime credit; qui autem opinatur, putat
se scire quod nescit. quisquis autem hoc enuntiat quod uel
creditum animo uel opinatum tenet, etiamsi falsum sit, non [*] [*]
mentitur. hoc enim debet enuntiationis suae fidei, ut illud
per eam proferat, quod animo tenet, et sic habet, ut profert.
nec ideo tamen sine uitio est, quamuis non mentiatur, si. aut
non credenda credit aut quod ignorat nosse se putat, etiamsi
uerum sit; incognitum enim habet pro cognito. quapropter
ille mentitur, qui aliud habet in animo et aliud uerbis uel
quibuslibet significationibus enuntiat. unde etiam duplex cor
dicitur esse mentientis, id est duplex cogitatio: una rei eius,
quam ueram esse uel scit uel putat et non profert; altera eius
rei, quam pro ista profert sciens falsam esse uel putans. ex quo
fit, ut possit falsum dicere non mentiens, -si putat ita esse,
ut dicit, quamuis non ita sit; et ut possit uerum dicere
mentiens. si putat falsum esse et pro uero enuntiat, quamuis
reuera ita sit, ut enuntiat. ex animi enim sui sententia, non
ex rerum ipsarum ueritate uel falsitate mentiens aut non
mentiens iudicandus est. potest itaque ille, qui falsum pro
uero enuntiat, quod tamen uerum esse opinatur, errans dici
et temerarius; mentiens autem non recte dicitur, quia cor
duplex cum enuntiat non habet nec fallere cupit, sed fallitur.
culpa uero mentientis est in enuntiando animo suo fallendi
cupiditas; siue fallat, cum ei creditur falsum enuntianti;
siue non fallat, uel cum ei non creditur uel cum uerum
enuntiat uoluntate fallendi quod non putat uerum. quod cum
ei creditur, non utique fallit, quamuis fallere uoluerit: nisi [*]
hactenus fallit, quatenus putatur ita etiam nosse uel putare
ut enuntiat.