De Genesi Ad Litteram Imperfectus Liber (11-15)

Et dixit deus: germinet terra herbam pabuli
ferentem semen secundum suum genus et similitudinem
et lignum fructuosum faciens fructum, cuius
semen sit in se secundum suam similitudinem. postquam
facta sunt terra et mare et uocata et adprobata, quod
saepe diximus non morarum interuallis esse accipiendum, ne
ineffabilem operantis dei facultatem tarditas aliqua consequatur, [*] [*] [*]

non statim sicut duobus praecedentibus diebus subicitur:
facta est uespera et factum est mane dies tertius,
sed adiungitur alia operatio, ut germinet terra herbam
pabuli ferentem semen secundum genus suum et
similitudinem et lignum fructiferum faciens fructum,
cuius semen sit in se secundum suam similitudinem.
quod de luce illa et firmamento et aquis et arida dictum non
est; non enim habet illa lux successionis propaginem aut de
caelo aliud caelum nascitur aut terra aut mare alia maria
et alias terras gignunt, quae sibi succedant. hic ergo dicendum
fuit: ferentem semen secundum suum genus et
similitudinem et cuius semen in se sit secundum
suam similitudinem, ubi similitudo nascentium praetereuntis
similitudinem seruat.

Haec autem omnia ita super terram sunt, ut ipsi terrae
radicibus cohaereant et ei continuentur et rursum quodammodo
separentur: propterea huius naturae significationem in ista
narratione seruatam arbitror, quia et eodem die facta sunt,
quo terra adparuit, et tamen iterum dixit deus, ut terra germinaret,
et iterum dictum est: et sic est factum. deinde
secundum superiorem regulam, postquam dictum est:
et sic est factum, subiungitur ipsa executio: et dedit
terra herbam pabuli ferentem semen secundum suum
genus et lignum fructiferum faciens fructum, cuius
semen in se secundum suam similitudinem, et iterum
dicit: uidit deus quia bonum est. itaque et uno die ista
iunguntur et iteratis dei uerbis distinguuntur ab inuicem, [*] [*]

quod de terra et mari propterea puto non esse factum, quia
magis harum rerum est discernenda natura, quae cum oriantur
et occidant seminis successione propagantur. an quia terra et
mare simul fieri potuerint non solum in rationibus creaturae
spiritalis, ubi simul omnia facta sunt, sed etiam in ipsa corporali
motione, arbores uero et quaeque stirpes nasci non
possent nisi terra, in qua germinarent, praecessisset, propterea
et repetendum erat iussum dei, ut et facta significarentur
distantia tamen non alio die facienda, propter quod radicibus
terrae adfiguntur et continuantur ? sed quaeri potest, cur istis
deus non inposuerit nomina. an praetermissum est, quia multitudo
eorum non sinebat? uerum haec quaestio melius postea
considerabitur, cum animaduertemus alia quae non uocauit
deus, sicut uocauit lucem et caelum et terram et mare. et
facta est uespera et factum est mane dies tertius.

Et dixit deus: fiant luminaria in firmamento
caeli, ut luceant super terram et diuidant inter diem
et noctem; et sint in signis et in temporibus et in
diebus et in annis; et sint in splendorem in firmamento
caeli, ut luceant super terram. quarto die luminaria
facta sunt, de quibus dicitur: et sint in diebus. quid
sibi ergo uolunt tres dies transacti sine luminaribus ? aut cur
ista erunt in diebus, si etiam sine istis dies esse potuerunt?
an quia euidentius productio illa temporis et morarum interuallum
motu istorum luminarium distingui ab hominibus
potest? an ista dierum et noctium enumeratio ad distinctionem
ualet inter illam naturam, quae facta non est, et eas, quae
factae sunt, ut mane nominaretur propter earum speciem
factarum, uespera uero propter priuationem? quoniam [*] [*]

quantum adtinet ad illum, a quo facta sunt, speciosa atque formosa
sunt, quantum autem in ipsis est, possunt deficere, quia de
nihilo facta sunt, et in quantum non deficiunt, non est eorum
materiae, quae ex nihilo est, sed eius, qui summe est et illa
facit esse in genere atque ordine suo.

Et dixit deus: fiant luminaria in firmamento caeli
ut luceant: utrum de fixis tantum dictum est sideribus an
etiam de uagis ? sed duo luminaria maius et minus inter uaga
sidera numerantur: quomodo ergo in firmamento facta sunt
omnia, cum singulos suos uel globos uel circulos uaga singula
quaeque possideant ? an quoniam in scripturis et caelos multos
legimus et caelum, sicuti in hoc loco cum dicitur caelum et
firmamentum, intellegendum est omnem istam aetheream machinam
dici, quae omnia sidera continet, sub qua puri et
tranquilli aeris serenitas uiget, sub quo item iste aer turbulentus
et procellosus agitatur? ut luceant super terram
et diuidant inter diem et noctem. nonne iam deus
diuiserat inter lucem et tenebras et uocauerat diem lucem et
tenebras uocauerat noctem? ex quo adparet eum inter diem
et noctem diuisisse. quid sibi uult nunc, quod dicitur de
luminaribus: et diuidant inter diem et noctem? an ita
nunc fit ista diuisio per luminaria, ut hominibus nota sit
etiam solis carnalibus oculis ad rerum istarum contemplationem
utentibus, ita uero deus eam fecit ante circuitum luminarium,
ut nunc uideri nisi a paucis sancto spiritu et serena
ratione non possit? an inter alium diem et aliam noctem
diuisit deus, id est inter speciem, quam inprimebat illi informitati,
et informitatem, quae adhuc formanda restabat?
alius uero est iste dies et alia nox, quorum uoluente caelo [*]

uicissitudo animaduertitur, quae fieri non posset nisi solis
ortu et occasu.

Et sint in signis et in temporibus et in diebus
et in annis. uidetur mihi hoc, quod dixit: in signis, planum
fecisse illud, quod dixit: et in temporibus, ne aliud acciperentur
signa et aliud tempora. haec enim nunc dicit tempora,
quae interuallorum distinctione aeternitatem incommutabilem
supra se manere significant, ut signum, id est quasi uestigium
aeternitatis tempus adpareat. item cum adiungit: et in diebus
et in annis, ostendit quae dixerit tempora, ut dies fiant
conuersione fixorum siderum, anni uero manifesti, cum sol
signiferum circulum peragit, obscuriores autem, cum id unumquodque
uagorum siderum in suis orbibus facit. non enim
dixit: et mensibus, quia fortassis mensis annus est lunae;
sicut duodecim lunae anni annus est eius sideris, quod
aeovta Graeci uocant, et triginta solis anni annus est eius
sideris, quod fPatv(J)v dicitur. et fortasse ita cum omnia sidera
ad idem redierint, annus magnus peragitur, de quo multi
multa dixerunt. an in signis dicit, quibus certum iter significatur
nauigandi, in temporibus autem, uelut est uernum
tempus et aestas et autumnus et hiems, quia et ista circumactu
siderum uariantur suasque uices atque ordinem seruant,
in diebus autem et in annis, sicut iam expositum est,
accipiendum ?

Et sint in splendorem in firmamento caeli, ut luceant
super terram. supra iam dictum erat: fiant luminaria [*] [*]

in firmamento caeli, ut luceant super terram; cur
putamus esse repetitum? an quemadmodum dictum est de
stirpibus, ut ferant semen et sit in eis semen secundum suum
genus et similitudinem, ita hic e contrario dictum est de
luminaribus: fiant et sint, id est fiant et non gignant, sed
ipsa sint. et sic est factum. ordo ille seruatur.

Et fecit deus duo luminaria: luminare maius initium
diei et luminare minus initium noctis, et stellas.
quid dicat initium diei et initium noctis mox adparebit. et
stellas uero quod addidit, utrum pertineant ad initium noctis
an non ambiguum est. quidam autem uolunt hic significari
lunam plenam esse primitus factam, quod plena luna initio
noctis adsurgit, id est mox post solis occasum. sed illud absurdum
est, ut non a prima sed a sexta decima uel quinta
decima numerandi sumamus exordium. nec illud moueat, quod
perfectum fieri debuerit luminare quod factum est. omni enim
die perfecta est; sed eius perfectio ab hominibus non uidetur,
nisi cum ex contraria parte soli obposita fuerit. nam etiam
cum illo constituta, quoniam sub illo est, uidetur finiri; sed
etiam tunc plena est, quia ex alia parte inlustratur nec uideri
potest ab his, qui subter sunt, id -est terram incolunt. quod
non paucis uerbis, sed subtilibus dissertationibus et quarundam
figurarum uisibilium demonstratione doceri potest.

Et posuit illa deus in firmamento caeli, ut luceant
super terram. quomodo dixit: fiant in firmamento, et
quomodo nunc dicit: fecit deus luminaria et posuit in
firmamento, quasi extra sint facta et post ibi posita, cum
iam dictum sit, ut ibi fierent? an hinc etiam atque etiam
significatur non ita deum fecisse, ut homines solent, sed ita [*] [*]

narratum ut hominibus potuit: scilicet ut apud homines aliud
sit fecit", aliud „posuit", apud deum autem utrumque idem
sit, qui faciendo ponit et ponendo facit?

Et praesint diei et nocti et diuidant inter diem et
noctem. hoc est quod dictum erat: initium diei et initium
noctis, quod hic exponit dicendo: praesint diei et nocti.
ergo initium illud principatum intellegere debemus, quia et
in die nihil est inter illa quae uidentur sole excellentius et
in nocte nihil luna uel stellis. unde illa etiam ambiguitas
iam non moueat et credamus stellas sic positas, ut ad initium
noctis, id est principatum pertineant. et uidit deus quia
bonum est. idem ordo seruatur. meminerimus sane, quod
etiam ista deus non uocauerit, cum dici potuerit: et uocauit
deus luminaria sidera, quia non omne luminare sidus est.

Et facta est uespera et factum est mane dies quartus,
si dies istos consideres, quos ortus solis occasusque
distinguit, non iste quartus, sed fortasse primus est dies, ut
eo tempore putemus ortum esse solem, quo factus est, et
donec cetera sidera fierent, occidisse. sed qui intellegit et
solem alibi esse, cum apud nos est nox, et noctem alibi esse
cum 801 apud nos est, dierum istorum enumerationem sublimius
indagabit.

Et dixit deus: eiciant aquae reptilia animarum
. uiuarum et uolatilia uolantia super terram sub firmamento
caeli. et sic est factum. ea quae natantia sunt
animalia reptilia sunt appellata, quia pedibus non ambulant,
an quia sunt alia, quae sub aqua in terra repunt? alia enim
sunt pennata in aquis, sicut pisces qui squamas habent uel [*] [*]

alii qui non habent, sed tamen pennis nituntur. qui utrum
inter uolatilia hoc loco numerandi sint dubitari potest. nam
et ipsa uolatilia cur aquis tribuerit, non aeri, nonnulla quaestio
est. non enim has aues tantum hic accipere possumus, quibus
aquae familiares sunt, quales sunt mergi et anates et quaecumque
huius modi. nam si de his tantum dixisset, non
praetermitteret alio loco de aliis auibus dicere, inter quas
nonnullae usque adeo ab aquis remotae sunt, ut ne bibant
quidem. nisi forte istum aerem terris contiguum, quoniam se
humidum etiam serenissimis noctibus rore testatur, aquam
uocauit, quia et in nubem cogitur. nubes autem aqua est,
quod omnes sentiunt, quibus contigit in montibus inter nubila
uel etiam in campis inter nebulas ambulare. in hoc quippe
aere uolare aues dicuntur. nam in illo sublimiore atque puriore,
qui uere aer ab omnibus appellatus est, nequeunt; non enim
earum pondus tenuitate sua sustinet. in illo autem neque
nubes concrescere asseruntur nec aliquid procellosum existere: .
quippe ubi uentus adeo nullus est, ut in uertice Olympi
montis, qui spatia huius humidi aeris excedere dicitur, quaedam
litterae in puluere solere fieri perhibeantur et post annum
integrae atque inlaesae inueniri ab his, qui sollemniter memoratum
montem ascendebant.

Quapropter non absurde existimari potest firmamentum caeli
in scripturis diuinis usque ad haec spatia uocari, ut et ille
aer tranquillissimus et sincerissimus ad firmamentum pertinere
credatur. hoc enim nomine firmamenti ipsa tranquillitas et
magna pars rerum significari potest. unde etiam illud dici
pluribus locis in Psalmis existimo: et ueritas tua usque [*] [*]

ad nubes. nihil enim est firmius et serenius ueritate. nubes
autem sub ista sincerissimi aeris regione concrescunt. quod
quamquam figurate dictum accipiatur, ex his tamen rebus
sumtum est, quae habent ad haec quandam similitudinem,
ut corporea creatura constantior et purior, quae a summitate
caeli usque ad nubes est, ueritatis figuram recte habere
uideatur, id est usque ad aerem caliginosum et procellosum
et humidum. ergo uolatilia uolantia super terram sub firmamento
caeli conuenienter sunt aquis adtributa, quia non inconuenienter
aer iste aqua nominatur. hinc etiam intellegi
datur de aere nihil esse dictum, quomodo uel quando sit
factus, quia iste aer nomine aquarum tenetur, ille autem
nomine firmamenti; atque ita nullum elementum praetermissum
est.

Sed fortasse quis dicat: si eo quod dictum est: congregetur
aqua, intellegimus aquam esse factam ex illa cono
fusione materiae, hanc autem congregationem mare appellauit
deus, quomodo ibi possumus hunc aerem intellegere factum,
quod mare non dicitur, etiam si aqua dici potest? quamobrem
mihi uidetur in eo, quod dictum est: adpareat arida, non
solum speciem terrae sed etiam huius aeris crassioris esse
insinuatam. per hunc enim terra inluminatur, ut perspicua
nobis sit. in uno ergo uerbo, quo dictum est: adpareat,
intimata sunt omnia, sine quibus adparere non posset; id est
et species eius et nudatio ab aquis et aeris superfusio, per
quem in ea lumen a superiore mundi parte transmittitur. an
potius in eo, quod scriptum est: congregetur aqua, species
huius aeris commendatur, quia iste aer cum condensatur,
hanc aquam uidetur efficere? coactionem itaque in densitatem [*]

congregationem aquae fortasse appellauit, ut mare fieret; u
id, quod non congregatum, id est non spissatum superfertur
aqua sit, quae aues uolantes possit sustinere, utrique nomini
adcommodata, ut uocari possit et aqua subtilior et aer
crassior. sed quando iste factus sit cur non dicitur? an forte
uerum est, quod quidam uolunt, humidis exhalationibus maris
et terrae has auras effici ita crassiores aere illo superiore ac
liquido, ut gestandis uolatilibus auium sint adcommodatae,
ita porro teneriores his aquis, quibus corpus abluitur, ut
earum comparatione siccae atque aeriae sentiantur? et quia
de terra et mari iam dictum erat, quid opus erat dicere de
exhalationibus eorum, id est aquis auium, cum illum aerem
purissimum et tranquillissimum firmamento adtributum intellexeris?

Nam neque de fontibus et fluminibus dictum est quomodo
facta sint. qui enim scrupulosius ista quaerunt et disserunt,
aethereo superlapsu de mari dulcem inuisibiliter dicunt extrahi
uaporem his uidelicet ascensionibus, quas nullo modo sentire
possumus: inde conglobari nubes, atque ita terram imbribus
madefactam antris occultioribus instillare atque insudare
tantum, quantum coactum et per diuersos tramites lapsum
erumpat in fontes siue paruos siue fluminibus gignendis
idoneos. cuius rei documenta esse uolunt, quod marinarum
aquarum decoctarum uapor sinuato cooperculo exceptus
humorem dulcem gustantibus exhibet. et omnibus fere manifestum
est diminutos fontes inopiam sentire pluuiarum. adtestatur
et diuina historia, cum Helias tempore ariditatis [*] [*]

imbrem posceret; iussit enim, cum ipse oraret, ut Helisaeus
ad mare adtenderet. unde cum uideret oriri perparuam nubeculam
pluuiam regi sollicito adesse nuntiauit, qua mox etiam
fugiens inrigatus est. et Dauid dicit: domine, qui aduocas
aquam maris et effundis eam super faciem terrae.
quapropter mari nominato de aliis aquis superfluo diceret,
siue istis roriferis quae tenuitate auras uolantibus auibus
praebent, siue fontium ac fluminum, si et illae exhalationibus
fiunt et istae reciprocis imbribus, quos terra sorbet, emanant.

Eiciant aquae reptilia animarum uiuarum. cur
additum est: uiuarum? an possunt esse animae, nisi uiuant?
an istam manifestiorem uitam commendare uoluit, quae inest
animalibus sentientibus, quoniam stirpes ea carent? et uolatilia
uolantia super terram sub firmamento caeli. si
uolatilia non uolant in illo purissimo aere, ubi nulla nubila
oriuntur, hinc manifestum est ad firmamentum eum pertinere,
quia sub firmamento caeli dictum est uolatilia uolare super
terram. et sic est factum. ordo ille seruatur, ideoque subiungitur
sicut in ceteris excepta luce, quae prior facta est.

Et fecit deus cetos magnos et omnem animam animalium
repentium, quae eiecerunt aquae secundum
genus eorum, et omne uolatile pennatum secundum
suum genus. meminerimus sane secundum suum genus de his
creaturis dici, quae seminali propagine reparantur; nam hoc
de herbis iam et arboribus dictum est. et omne uolatile
pennatum. cur additum est: pennatum? an potest esse [*] [*]
om. V

uolatile quod pennas non habeat? sed si potest, numquid hoc
genus non fecit deus, quando non inuenitur ubi sit factum?
an omnino potest quidquam uolare sine pennis? nam et
uespertiliones et locustae et muscae et si quid eius modi est
quod plumis careat, pennis non caret. sed pennatum additum
est, ne solas aues intellegeremus, quoniam pisces
pennati sunt et super terram uolant infra aquas; ideo non
dictum est "aues", sed et uolatile pennatum uolantia
generaliter. et uidit deus quia bonum est. et hic sicut in
ceteris locis intellegendum.

Et benedixit ea deus dicens: crescite et multiplicamini
et inplete aquas maris; et uolatilia multiplicentur
super terram. benedictionem ad fecunditatem ualere
uoluit, quae in successione prolis adparet, ut ea benedictione,
qua infirma et mortalia creata sunt, genus suum nascendo
custodiant. sed cum etiam stirpes nascendo teneant similitudinem
praetereuntium, cur eas non benedixit? an quia sensu
carent, qui rationi uicinus est? non enim uacat fortasse, quod
secunda persona utitur deus in benedicendo, ut haec animantia
compellet quodammodo tamquam audientia dicendo:
crescite et multiplicamini et inplete aquas maris. nec
tamen in eadem persona usque ad finem benedictionis inuenitur;
sequitur enim: et uolatilia multiplicentur super terram;
non dixit: multiplicamini super terram. nisi forte hoc ipso
significatur sensum animantium non adeo uicinum esse rationi,
ut perfecte possit accipere compellantem, sicut quae intellegunt
atque uti ratione possunt. [*] [*]

Et factum est sic. hic plane quiuis tardus iam euigilare
debet, ut intellegat quales isti dies enumerentur. cum enim
certos seminum numeros deus animantibus dederit seruantes
miram certa ordinatione constantiam, ut certo dierum numero
pro suo quaeque genere et concepta utero gerant et edita oua
calefaciant — cuius naturae institutio dei sapientia conseruatur,
quae tendit a fine usque ad finem fortiter et disponit
omnia suauiter —: quomodo uno die potuerunt et concipere
et utero grauescere et parta uaporare atque nutrire et
inplere aquas maris et multiplicari super terram? ita enim
subiungitur: et sic est factum, ante uesperae aduentum.
sed nimirum, cum dicit: facta est uespera, materiam informem
commemorat; cum autem dicit: factum est mane,
speciem, quae ipsa operatione inpressa est materiae . ita enim
post operationem transactum diem concludit. non tamen dixit
deus: fiat. uespera uel: fiat mane; commemoratio est enim
rerum factarum breuissima significatis per uesperam et mane
materia et specie, quae utique deum fecisse iam dictum erat,
cum ipsum defectum tamen, id est cum de specie ad materiam
et ad nihilum tenditur, si hoc noctis nomine recte insinuatum
putamus, non dixerit factum sed tantum ordinatum a deo,
cum ait superius: diuisit deus inter lucem et tenebras:
ut uesperae uocabulo significetur informis materia, quae
quamuis ex nihilo facta est, est tamen et habet capacitatem
specierum atque formarum. accipi etiam potest tenebrarum
nomine ipsum omnino nihilum, quod non fecit deus et unde
fecit quaecumque facere pro sua ineffabili bonitate dignatus
est, cum sit omnipotens, qui etiam de nihilo tanta fecit. [*] [*]

Et facta est uespera et factum est mane dies quintus.
hic postquam dixit: et sic est factum, non subdidit
sicut solet executionem, quasi iterum facta sint; iam enim
superius dictum erat. nec ea benedictione, quae ad gignendam
prolem pertinet, aliqua noua natura fabricabatur; sed quae
facta erant per successionem conseruabantur. et ideo nec illud
dictum est: et uidit deus quia bonum est; iam enim res ipsa
placuerat, quae tantum seruanda erat in fetibus. nihil hic
itaque repetitum est, nisi quod ait: et factum est sic;
statimque subiectum de uespera et mane: quibus nominatis
transacta opera de informi materia et specie quae inponitur
significari dictum est. nisi forte aliquid melius atque sublimius
occurrerit quaerentibus.

Et dixit deus: eiciat terra animam uiuam secundum
suum genus: quadrupedum et serpentium et bestiarum
terrae secundum genus et pecora secundum genus.
et factum est sic. cum dictum fuerit "animam", cur additum
sit uiuam* et quid sit" secundum genus" et de solita
conclusione qua dicitur: et factum est sic, sicut superius
tractatum est, consideranda et accipienda sunt. cum autem in
latina lingua nomine bestiarum omne inrationale animal generaliter
significetur, hic tamen distinguendae sunt species, ut
quadrupedes accipiamus omnia iumenta, serpentes omnia repentia,
bestias uel feras omnia quadrupedia indomita, pecora uero
quadrupedia, quae non operando adiuuant, sed dant aliquem
fructum pascentibus.