De bono coniugali (26-30)

Verum ut apertius intellegatur, quomodo sit uirtus in
habitu, etiamsi non sit in opere, loquor de exemplo, de quo
nullus dubitat catholicorum christianorum. dominus enim noster
Iesus Christus quod in ueritate carnis esurierit ac sitierit,
manducauerit et biberit, nullus ambigit eorum, qui ex eius
euangelio fideles sunt. num igitur non erat in illo continentiae
uirtus a cibo et potu, quanta erat in Iohanne Baptista? uenit
enim Iohannes non manducans neque bibens, et
dixerunt: daemonium habet. uenit filius hominis
manducans et bibens, et dixerunt: ecce uorax et
uinaria, amicus publicanorum et peccatorum. numquid
non talia dicuntur in domesticos eius, patres nostros, ex
alio genere utendi terrenis, quantum ad concubitum pertinet: ecce
homines libidinosi et inmundi, amatores feminarum et [*] [*]

lasciuiarum? et tamen sicut in illo illud non erat uerum — quamuis
uerum esset, quod non sicut Iohannes abstineret a manducando
et bibendo; ipse enim apertissime uerissimeque ait: uenit
Iohannes non manducans neque bibens. uenit filius
hominis manducans et bibens - sic nec hoc in illis
patribus uerum est, quamuis uenerit modo apostolus Christi
non coniugatus nec generans, quem dicant pagani: magus
erat; uenerit autem tunc propheta Christi nuptias faciens et
filios procreans, quem dicant Manichaei: mulierosus erat. et
iustificata est sapientia a filiis suis quod dominus
ibi subiecit, cum de Iohanne ac de se illa dixisset, iustificata
est, inquit, sapientia a filiis suis, qui uident continentiae
uirtutem in habitu animi semper esse debere, in
opere autem pro rerum ac temporum oportunitate manifestari,
sicut uirtus patientiae sanctorum martyrum in opere apparuit,
ceterorum uero aeque sanctorum in habitu fuit. quocirca
sicut non est inpar meritum patientiae in Petro, qui passus
est, et in Iohanne, qui passus non est, sic non est inpar
meritum continentiae in Iohanne, qui nullas expertus est
nuptias, et in Abraham, qui filios generauit. et illius enim
celibatus et illius conubium pro temporum distributione Christo
militauerunt; sed continentiam Iohannes et in opere, Abraham
uero in solo habitu habebat.

Illo itaque tempore, cum et lex dies patriarcharum
subsequens maledictum dixit, qui non excitaret semen [*] [*]
in Israhel, et qui poterat non promebat, sed tamen habebat;
ex quo autem uenit plenitudo temporis, ut diceretur:
qui potest capere, capiat, ex illo usque adhuc et
deinceps usque in finem qui habet operatur, qui operari noluerit,
non se habere mentiatur. ac per hoc ab eis, qui corrumpunt
bonos mores conloquiis malis, inani et uana uersutia
dicitur homini christiano continenti et nuptias recusanti: tu
ergo melior quam Abraham? quod ille cum audierit, non
perturbetur nec audeat dicere: melior, nec a proposito dela
batur — illud enim non uere dicit, hoc non recte facit - sed
dicat: ego quidem non sum melior quam Abraham, sed melior
est castitas celibum quam castitas nuptiarum: quarum Abraham
unam habebat in usu, ambas in habitu. caste quippe coniugaliter
uixit; esse autem castus sine coniugio potuit, sed tunc
non oportuit. ego uero facilius non utor nuptiis, quibus est
usus Abraham, quam sic utor nuptiis, quemadmodum est usus
Abraham; et ideo melior sum illis, qui per animi incontinentiam
non possunt quod ego, non illis, qui propter temporis
differentiam non fecerunt quod ego. quod enim ego nunc ago,
melius illi egissent, si tunc agendum esset; quod autem illi
egerunt, sic ego non agerem, et si nunc agendum esset. aut
si talem se iste sentit et nouit, ut salua et permanente in
habitu animi sui uirtute continentiae, si ad usum nuptiarum [*] [*]
ex aliquo religionis officio descendisset, talis maritus et talis
pater esset. qualis fuit Abraham, audeat plane respondere illi
captioso interrogatori et dicere: non sum quidem melior quam
Abraham, in hoc dumtaxat genere continentiae, qua ille non
carebat, etsi non apparebat; sed sum talis non aliud habens,
sed aliud agens. dicat plane ista, quia et si uoluerit gloriari,
non erit insipiens; ueritatem enim dicit. si autem parcit, ne
quis eum existimet super id quod eum uidet aut audit aliquid
ex illo, auferat a persona sua nodum quaestionis et non de
homine, sed de re ipsa respondeat et dicat: qui tantum potest,
talis est, qualis fuit Abraham. potest autem fieri, ut minor
sit continentiae uirtus in animo eius, qui non utitur nuptiis
quibus est usus Abraham; sed tamen maior est, quam in
animo eius, qui propterea tenuit coniugii castitatem, quia non
potuit ampliorem. sic et femina innupta. quae cogitat ea
quae sunt domini, ut sit sancta et corpore et
spiritu, cum audierit inprudentem illum percontatorem
dicentem: tu ergo melior quam Sarra? respondeat: ego melior
sum, sed his, quae uirtute huius continentiae carent, quod
de Sarra non credo. fecit ergo illa cum ista uirtute, quod
illi tempori congruebat, a quo ego sum inmunis, ut in meo
etiam corpore appareat quod illa in animo conseruabat.

Res ergo ipsas si comparemus, nullo modo [*] [*]
dubitandum est meliorem esse castitatem continentiae quam
castitatem nuptialem, cum tamen utrumque sit bonum; homines
uero cum comparamus, ille est melior, qui bonum amplius
quam alius habet. porro qui amplius eiusdem generis habet,
et id quod minus est habet; qui autem tantummodo quod
minus est habet, id quod est amplius non utique habet. in
sexaginta enim sunt et triginta, non in triginta sunt et sexaginta.
non operari autem ex eo, quod habet, in distributione
officiorum positum est, non in egestate uirtutum, quia nec
bono misericordiae caret, qui non inuenit miseros, quibus
possit misericorditer subuenire.

Huc accedit, quia non recte conparantur homines hominibus
ex uno aliquo bono. fieri enim potest, ut alius non
habeat aliquid quod alius habet, sed aliud habeat quod pluris
aestimandum est. maius enim bonum est oboedientiae quam
continentiae. nam conubium nusquam nostrarum scripturarum
auctoritate damnatur, inoboedientia uero nusquam absoluitur.
si ergo proponatur uirgo permansura, sed tamen inoboediens,
et maritata, quae uirgo permanere non posset, sed tamen oboediens,
quam meliorem dicamus? minus laudabilem quam si uirgo
esset, an damnabilem, sicut uirgo est? ita si conferas ebriosam
uirginem sobriae coniugatae, quis dubitet eandem ferre sententiam?
nuptiae quippe et uirginitas duo bona sunt, quorum
alterum maius; sobrietas autem et ebriositas, sicut oboedientia
et contumacia, illa bona sunt, haec mala. melius est autem [*]

habere omnia bona uel minora quam magnum bonum cum
magno malo, quia et in corporis bonis melius est habere
Zachaei staturam cum sanitate quam Goliae cum febre.

Recte plane quaeritur, non utrum omnimodis inoboediens
uirgo coniugatae oboedienti, sed minus oboediens oboedientiori
conparanda sit, quia et illa nuptialis castitas est et ideo
bonum est, sed minor quam uirginalis. tanto ergo minor in
bono oboedientiae, quanto maior in bono castitatis, si altera
alteri conparetur, quae praeponenda sit iudicat qui primo
ipsam castitatem et oboedientiam conparans uidet omnium uirtutum
quodam modo matrem esse oboedientiam. ac per hoc
ideo potest esse oboedientia sine uirginitate, quia uirginitas
ex consilio est, non ex praecepto. oboedientiam uero illam
dico, qua praeceptis obtemperatur. ideoque oboedientia praeceptorum
sine uirginitate quidem potest, sed sine castitate
esse non potest. ad castitatem namque pertinet non fornicari,
non moechari, nullo inlicito concubitu maculari: quae qui non
obseruant, contra praecepta dei faciunt et ob hoc extorres
sunt a uirtute oboedientiae. uirginitas autem propterea potest
esse sine oboedientia, quia potest femina consilio uirginitatis
accepto et custodita uirginitate praecepta contemnere: sicut
multas sacras uirgines nouimus uerbosas, curiosas, ebriosas,
litigiosas, auaras, superbas: quae omnia contra praecepta
sunt et sicut ipsam Euam inoboedientiae crimine occidunt.
quapropter non solum oboediens inoboedienti, sed oboedientior
coniugata minus oboedienti uirgini praeponenda est. [*] [*] [*]