Contra Partem Donati Post Gesta (40-43)

Quanti emere debuimus, ut suscriptionum nostrarum,
quae in eodem mandato demonstrabantur, numerositate commoti
exigerent totius concilii nostri praesentiam, ex quo concilio
non nisi decem et octo secundum edictum cognitoris
aderamus, et quaestionem falsitatis inferrent, quod alii pro
aliis subpositi suscribere potuerunt? sic enim peruentum est,
ut eorum quoque numerus recenseretur et ipsi in ea falsitate
deprehenderentur, cuius in nos suspicionem intendere uoluerunt,
ita ut non solum quidam in eorum mandato legerentur suscripsisse
pro absentibus qui nec Carthaginem uenerant, uerum etiam
quendam recitatum et non respondentem, cum in itinere defecisse
dixissent quaesitumque ab eis esset, quomodo apud
Carthaginem suscribere potuerit qui in itinere iam defecerat,
post magnas angustias perturbationis atque inconstantis et [*] [*]

uariae responsionis suae non uenientem, sed posteaquam suscripsit,
ad propria remeantem in itinere defecisse adseuerarent.
deinde sub diuina testificatione interrogati, utrum eum constaret
fuisse Carthagini, uehementius perturbati dicerent: \'quid,
si alius se pro eodem opposuit?,\' atque ita uerbis suis falsitatem,
quam nobis obiecerant, in suo mandato apparuisse et
conuictam claruisse firmarent.

Quanti emere debuimus, ut, cum uellent de
. numerositate gloriari, etiam in hoc mendacia sua proderent?
nam cum aliquanto amplior nostrorum numerus adfuisset
dictumque a nobis esset alios centum ferme episcopos catholicos
partim senectute, partim ualetudine, partim diuersis
necessitatibus impeditos non uenisse Carthaginem, illi hoc
audito multo plures suos non uenisse dixerunt; sicut etiam
nunc plus quam quadringentos per totam Africam se esse
iactantes obliti sunt, quod in sua notoria posuerunt, usque
adeo se omnes uenisse Carthaginem, ut eis solis exceptis, quos
uel in propriis sedibus uel in itinere tenuit corporis aegritudo,
. nec grauissimos senes annositas et labor prolixi itineris potuerit
impedire. et lectae sunt in mandato eorum suscriptiones,
sicut facta supputatione respondit officium, ducentae septuaginta
nouem, adnumeratis etiam his, in quibus falsitas deprehensa
est et qui pro absentibus suscripserant, quod aegritudine
detenti non potuerint uenire Carthaginem. quomodo ergo uerum
est plures quadringentis eos esse, quando illos solos Carthaginem
non uenisse dixerunt, quos ualetudo corporis impediuit,
cum et pro ipsis quibusdam alii suscripserunt, ut non dicamus [*] [*]
hoc pro omnibus aegrotantibus esse factum? an forte sic eos
inuaserat pestilentia, ut eorum tertiam partem repente prosterneret?
sic autem a primate suo per tractoriam fuerant
euocati, quo praetermissis omnibus properarent conuenire Carthaginem,
ut scirent se decepisse quod haberent optimum in
causa, quicumque uenire noluissent. hoc erat uidelicet optimum
in causa, ut ingens eorum numerus appareret, quasi tanto
plus prosit ad aliquid facilius inueniendum, quanto maior »
fuerit quaerentium multitudo caecorum.

Quanti emere debuimus, ut in diem perendinum utrisque
nostrum consentientibus cognitione dilata pridie per notoriam
peterent, ut sibi nostrum mandatum ab officio ederetur,
quo instructi adesse possent, causantes quod conscribendis
gestis tam angusto tempore occurrere non posset officium?
sic enim factum est, ut sequenti die cognitionis, quamuis
iustam peterent (et) acciperent dilationem, qui considerata
causa, quae mandato nostro tota continebatur, magnas patiebantur
angustias, conuincerentur tamen contra suos uenire
consensus. quid enim iustius quam petere dilationem tanta
ueritatis firmitate turbatos? quod eis utinam profuisset, ut
considerato mandato nostro, cui respondere minime potuerunt,
corrigere potius prauitatem quam in deterius augere maluissent.
iuste itaque dilationem petebant, sed pridie non debuerunt
in notoria sua dicere ideo sibi nostrum edi debere mandatum,
ut parati ad diem constitutum uenirent, quia exceptores occurrere
cum gestorum conscriptione non possent, et ipso actionis
die rursus de ipsis exceptoribus, quia non occurrerant, uelle [*] [*]

causari quid eos ad hoc conpulit nisi uehemens perturbatio,
cum uiderent sic a nobis esse actam causam in conscriptione
mandati, ut responsionem inuenire non possent? nam illud
quanti emendum fuit, ut ipsam peterent dilationem et acciperent
sex dierum, ut nemo posset eos dicere angustia temporis
impeditos non potuisse nostro respondere mandato?

Ipso uero tertio nostrae conlationis die quanti
emendum fuit, quod inanissimis et superuacuis morarum interpositionibus
se omni modo peruenire ad causam nolle monstrabant
et, quam malam causam haberent, ipso suo timore
clamabant, quamquam eorum timor etiam in testimonium
manifestissimae uocis erupit, quando dixerunt: \'sensim inducimur
in causam\' et alio loco: \'peruidet\', inquiunt, \'potestas
tua sensim nos in causae interna deduci\'? o uiolentia
ueritatis quolibet eculeo, quibuslibet ungulis fortior
ad exprimendam confessionem! congregantur ex uniuersa Africa
tot episcopi, ingrediuntur Carthaginem cum tanta speciosi
agminis pompa, ut tam magnae ciuitatis oculos in se intentionemque
conuertant. qui loquantur pro omnibus eliguntur
ab omnibus, locus etiam re tanta dignus in urbe media procuratur,
utrique conueniunt, iudex praesto est, tabulae patent,
suspensa omnium corda exitum tantae conlationis expectant.
tunc a lectissimis et disertissimis uiris, quantis uiribus agi
debuit aliquid, tantis agitur ut agatur nihil. quaerunt personas
forensi more discutere, in qua quaestione annosa etiam tempora
litigatores conterere consuerunt. ista quippe actione catholicos
mandatum suum diuinis potius testimoniis quam forensibus
formulis conscripsisse confessi sunt et similiter se de [*] [*]
scripturis responsuros esse promiserunt. et quoniam mirifica
opitulatione deus uoluit, ut, cum quaerunt personam petitoris
ne ueniretur ad causam, ipsa inquisitio petitoris subito in
medium mitteret causam, clamant praeclari uiri, qui ad agendum
uidebantur electi ac se potius ad non agendum electos esse
testantur, et inuidiose iudici conqueruntur sensim se in causae
interna deduci, quasi aliquid aliud praetermissis omnibus agi
debuerit quam illud, quod tanto post uel sero agi nolebant,
quia numquam prorsus agi uolebant ubi uinci metuebant.
huius timoris apertissimam uocem quis de illorum clauso
pectore excuteret, [et] non dico si eos donis largissimis ditaremus,
sed si eos poenis crudelissimis torqueremus?