Contra Mendacium (26-30)

Ad ostendenda ergo quaedam, quae putantur in
scripturis esse mendacia, non ea esse quod putantur, si recte
intellegantur, non tibi parum aduersus istos ualere uideatur,
quod non de apostolicis, sed de propheticis litteris inueniunt
uelut exempla mentiendi. illa quippe omnia, quae nominatim
commemorant, ubi sit quisque mentitus, in eis libris leguntur,
in quibus non solum dicta, uerum etiam facta multa
figurata conscripta sunt, quia et figurate gesta sunt. in figuris
autem quod uelut mendacium dicitur, bene intellectum uerum [*]
inuenitur. apostoli uero in epistulis suis aliter locuti sunt
aliterque conscripti actus apostolorum iam uidelicet reuelato
testamento nouo, quod illis figuris propheticis uelabatur. denique
in tot epistulis apostolicis atque in ipso tam grandi libro,
in quo actus eorum canonica ueritate narrantur, non inuenitur
talis aliquis mentiens, ut de illo ab istis ad mentiendi licentiam
proponatur exemplum, quandoquidem illa Petri et Barnabae
simulatio, qua gentes iudaizare cogebant, merito reprehensa
atque correcta est, et ne tunc noceret et ne posteris ad imitandum
ualeret. cum enim uidisset apostolus Paulus, quia
non recte ingrediuntur ad ueritatem euangelii,
dixit Petro coram omnibus: si tu, cum sis iudaeus,
gentiliter et non iudaice uiuis, quomodo gentes
cogis iudaizare? id autem quod ipse fecit, ut quasdam
obseruationes legitimas iudaica consuetudine retinendo et
agendo non se inimicum legi prophetisque monstraret, absit,
ut mendaciter eum fecisse credamus. de hac quippe re satis
est eius nota sententia, qua fuerat constitutum nec iudaeos,
qui tunc in Christum credebant, prohibendos esse a paternis
traditionibus nec ad eas gentiles, cum christiani
fierent, esse cogendos, ut ilia sacramenta, quae diuinitus praecepta
esse constaret, non tamquam sacrilegia fugerentur
nec tamen putarentur sic necessaria iam nouo testamento
reuelato, tamquam sine his quicumque conuerterentur ad
deum salui esse non possent. erant enim qui hoc putabant [*] [*]
atque praedicabant, quamuis iam recepto Christi euangelio.
et eis simulate consenserant Petrus et Barnabas ideoque
cogebant gentes iudaizare. id erat enim cogere, sic ea necessaria
praedicare, tamquam et recepto euangelio nulla sine illis
salus esset in Christo. hoc en-or quorundam putabat, hoc
timor Petri simulabat, hoc libertas Pauli redarguebat. quod
ergo ait: omnibus omnia factus sum, ut omnes lucri
facerem, conpatiendo id fecit, non mentiendo. fit enim quisque
tamquam ille, cui uult subuenire, quando tanta misericordia
subuenit, quanta sibi subueniri uellet, si esset ipse in eadem
miseria constitutus. itaque fit tamquam ille, non quia fallit
illum, sed quia se cogitat sicut illum. unde illud est eius
apostoli, quod iam supra commemoraui: fratres, si praeoccupatus
fuerit homo in aliquo delicto, uos qui
spiritales estis, instruite huius modi in spiritu
mansuetudinis, intendens te ipsum, ne et tu tempteris.
nam si propterea quia dixit: factus sum iudaeis
tamquam iudaeus et his qui sub lege erant tamquam
sub lege. ideo putandus est mendaciter suscepisse
legis ueteris sacramenta, debuit et gentium idololatriam eodem
modo mentiendo suscipere, quia dixit etiam his, qui sine
lege erant, tamquam sine lege se factum, ut eos lucri
faceret: quod utique non fecit. non enim alicubi sacrificauit [*] [*]
idolis aut adorauit illa figmenta, ac non potius libere tamquam
martyr Christi detestanda et uitanda monstrauit. de
nullis igitur apostolicis actibus siue sermonibus isti proferunt
imitanda exempla mentiendi. de propheticis ergo factis seu
dictis ideo sibi uidentur habere, quod proferant, quia figuras
praenuntiatiuas putant esse mendacia, eo quod mendaciis sunt
aliquando similia. sed cum referuntur ad eas res, propter
quas significandas ita facta uel dicta sunt, reperiuntur significationes
esse ueraces, ac per hoc nullo modo esse mendacia.
mendacium est quippe falsa significatio cum uoluntate fallendi.
non est autem falsa significatio, ubi, etsi aliud ex
alio significatur, uerum est tamen quod significatur, si recte
intellegatur.

Sunt quaedam eius modi etiam saluatoris in
euangelio, quia et ipse dominus prophetarum propheta esse
dignatus est. talia sunt illa, ubi de muliere, quae fluxum
sanguinis patiebatur, ait: quis me tetigit? et de Lazaro:
ubi posuistis eum? sic quippe interrogauit quasi nesciens
quod utique sciebat. ac per hoc nescire se finxit, ut aliquid
aliud illa uelut ignorantia sua significaret. quae significatio
quoniam uerax erat, mendacium profecto non erat. eos namque
significabant siue illa fluxum sanguinis patiens siue ille
mortuus quadriduanus, quos etiam qui cuncta sciebat quodam
modo nesciebat. nam et illa typum gerebat plebis gentium,
unde praemissa fuerat prophetia: populus, quem non [*] [*]
cognoui, seruiuit mihi, et Lazarus remotus a uiuentibus
tamquam ibi iacebat per significatiuam similitudinem, ubi ille,
cuius uox est: proiectus sum a facie oculorum tuorum.
et ideo, tamquam nesciretur a Christo et illa, quae
fuerit, et iste, ubi positus fuerit, uerbis interrogantis est
figuratum et omne uitatum ueraci significatione mendacium.

Hinc est etiam illud, quod commemorasti eos dicere
\'dominum Iesum, posteaquam resurrexit, ambulasse in itinere
cum duobus discipulis, et propinquantibus eis castello, quo
ibant, illum longius se ire finxisse\', ubi euangelista dicens:
ipse autem se finxit longius ire, etiam ipsum uerbum
posuit, quo mendaces nimium delectantur, ut inpune mentiantur:
quasi mendacium sit omne quod fingitur, cum ueraciter aliud
ex alio significandi causa tam multa fingantur. si ergo nihil
aliud significasset Iesus in eo, quod longius ire se finxit, merito
iudicaretur esse mendacium. porro autem si bene intellegatur
et ad id, quod uoluit significare, referatur, inuenitur esse
mysterium. alioquin erunt cuncta mendacia, quae propter
quandam rerum significandarum similitudinem, cum gesta non
sint, tamquam gesta narrantur. unde est illa de duobus unius
hominis filiis, maiore, qui mansit apud patrem suum, et
minore, qui longe peregrinatus est, tam prolixa narratio. in
quo genere fingendi humana etiam dicta uel facta inrationalibus
animantibus et rebus sensu carentibus homines [*] [*]

addiderunt, ut eius modi fictis narrationibus, sed ueracibus significationibus
quod uellent commendatius intimarent. nec apud
auctores tantum saecularium litterarum, ut apud Horatium,
mus loquitur muri et mustela uulpeculae, ut per narrationem
fictam ad id, quod agitur, uerax significatio referatur: unde et
Aesopi tales fabulas ad eum finem relatas nullus tam ineruditus
fuit, qui putaret appellanda mendacia. sed in litteris
quoque sacris, sicut in libro Iudicum, ligna sibi regem requirunt
et loquuntur ad oleam et ad ficum et ad uitem et ad
rubum. quod totum utique fingitur, ut ad rem, quae intenditur,
ficta quidem narratione, non mendaci tamen, sed ueraci
significatione ueniatur. haec dixi propter id, quod scriptum
est de Iesu: et ipse se finxit longius ire, ne quisquam
ex hoc uerbo, sicut Priscillianistae, licitum uolens habere
mendacium insuper etiam Christum contendat fuisse mentitum.
quisquis autem uult intellegere illud fingendo quid praefigurauerit,
adtendat, quid agendo perfecerit. longius namque postea
profectus super omnes caelos non tamen deseruit discipulos
suos. propter hoc significandum futurum diuinitus factum
ad praesens illud est humanitus fictum. et ideo significatio
uerax in illa est fictione praemissa, quia in hac profectione [*] [*]
illius est significationis ueritas subsecuta. ille igitur contendat
Christum mentitum esse fingendo, qui negat eum quod significauit
inpleuisse faciendo.

Quia ergo non inueniunt mendaces haeretici in
testamenti noui litteris imitanda exempla mendacii, copiosissimos
se esse existimant in hac disputatione, qua opinantur
esse mentiendum, cum de ueteribus propheticis libris, quia
non ibi apparet nisi intellegentibus paucis quo referantur
significatiua dicta et facta ueracia, multa sibi uidentur inuenire
ac proferre mendacia. sed habere cupientes quibus se
tueantur uelut imitanda exempla fallendi, se ipsos fallunt, et
mentitur eorum iniquitas sibi. illae autem personae, quas
credendum ibi non est prophetare uoluisse, si quid faciendo
uel dicendo finxerunt uoluntate fallendi, quamuis ex ipsis
quoque factis earum sine dictis aliquid propheticum possit
exsculpi, per illius omnipotentiam praeseminatum atque dispositum,
qui bene uti nouit etiam malis hominum, tamen,
quantum ad ipsas adtinet, sine dubitatione mentitae sunt.
sed non ideo debent imitanda existimari, quia in eis reperiuntur
libris, qui sancti et diuini merito nominantur. habent
enim conscripta et mala hominum et bona, illa uitanda, ista
sectanda, et quaedam ita posita, ut de illis etiam sit prolata
sententia, quaedam uero tacito ibi iudicio nobis iudicanda
permissa, quoniam non solum nos nutriri manifestis, uerum
et exerceri oportebat obscuris.

Cur autem isti imitandam sibi Thamar existimant [*] [*]

mentientem et imitandum ludam non existimant fornicantem? ibi
enim utrumque legerunt: et nihil horum scriptura illa siue
culpauit siue laudauit, sed tantummodo utrumque narrauit et
iudicandum nobis utrumque dimisit; sed mirum, si aliquid
horum imitandum inpune permisit. quod enim Thamar non
meretricandi libidine, sed concipiendi uoluntate mentita sit,
nouimus. uerum et fornicatio, etiamsi Iudae talis non fuit.
potest esse cuiuspiam, qua faciat, ut homo liberetur, sicut
illius mendacium fuit, ut homo conciperetur. numquid propterea
etiam fornicandum est, si propter illud putatur fuisse
mentiendum? non de solo itaque mendacio, sed de omnibus
operibus hominum, in quibus existunt uelut conpensatiua
peccata, considerandum est, quam sententiam proferre debeamus,
ne aperiamus aditum non tantum paruis quibusque
peccatis. uerum etiam sceleribus cunctis, nullumque remaneat
facinus, flagitium, sacrilegium, in quo causa non possit existere,
qua recte uideatur esse faciendum, uniuersamque uitae probitatem
opinio ista subuertat.