Contra Mendacium (21-25)

Si ergo peccare, ne grauius uel in nos uel in quoslibet
alii peccent, procul dubio non debemus, considerandum est in
eo, quod fecit Loth, utrum exemplum sit, quod imitari. an
potius quod uitare debeamus. magis enim uidetur intuendum
et notandum, cum tam horrendum malum ex inpietate flagitiosissima
Sodomitarum suis inpenderet hospitibus, quod cuperet
depellere nec ualeret, sic etiam iusti animum potuisse
turbari, ut uellet facere, quod non humani timoris nebulosa
tempestas, sed diuini iuris tranquilla serenitas, si consulatur
a nobis, faciendum non esse clamabit et iubebit potius, ut
sic nostra peccata caueamus, ne ullorum prorsus alienorum [*] [*]

peccatorum timore peccemus. aliena quippe ille uir iustus
timendo peccata, quae nisi consentientes inquinare non possunt,
perturbatus non adtendit suum, quo uoluit subdere filias libidinibus
inpiorum. haec quando in scripturis sanctis legimus,
non ideo, quia facta credimus, etiam facienda credamus, ne
uiolemus praecepta, dum passim sectamur exempla. an uero,
quia iurauit Dauid se occisurum esse Nabal et clementia consideratiore
non fecit, propterea illum imitandum esse dicemus,
ut temere iuremus nos esse facturos, quod non esse faciendum
postea uideamus? sed sicut illum timor, ut prostituere filias
uellet, sic istum, ut temere iuraret, ira turbauit. denique si
de ambolus interrogando, ut dicerent cur haec fecerint, fas
nobis esset inquirere, posset ille respondere: timor et tremor
uenerunt super me et contexerunt me tenebrae,
posset etiam iste: turbatus est prae ira oculus
meus, ut non miraremur uel illum in timoris tenebris uel
istum oculo turbato non uidisse, quod uidendum fuit, ne
facerent quod faciendum non fuit.

Et sancto quidem Dauid iustius dici potuit, quod nec
irasci debuerit, quamuis ingrato et reddenti mala pro bonis,
sed etsi ut homini ira subrepsit, non utique tantum debuit
praeualere, ut se facturum iuraret, quod aut saeuiendo faceret
aut peierando non faceret; illi autem inter Sodomitarum [*] [*]

libidinosas insanias constituto quia auderet dicere: etiamsi tui
hospites in tua domo, quo eos intrare humanitate uiolentissima
conpulisti, ab inpudicis apprehensi et oppressi muliebria patiantur,
nihil timeas, nihil cures, non expauescas, non horrescas,
non contremescas? quis haec uel illorum sceleratorum socius
hospiti pio dicere auderet? sed plane rectissime diceretur:
age quidquid potes, ne fiat, quod merito times, sed non te
timor iste conpellat, ut facias, quod in se filiae tuae fieri si
uoluerint, facient cum Sodomitis te auctore nequitiam; si
autem noluerint, patientur a Sodomitis te auctore uiolentiam.
noli facere magnum scelus tuum, dum maius horrescis alienum:
quantumlibet enim distet inter tuum et alienum, hoc erit
tuum, illud alienum. nisi forte pro defensione huius uiri in
eas se q\'Q.ispiam coartet angustias, ut dicat: quoniam accipere
quam facere praestat iniuriam, hospites autem illi non erant
utique facturi iniuriam, sed passuri, maluit uir iustus filias
suas iniuriam pati quam hospites suos eo iure, quo filiarum
dominus erat et nouerat non eas peccare, si id fieret, quia
peccantes potius, quibus non consentirent, sine peccato proprio
sustinerent. denique non se ipsae stuprandas quamuis pro
masculis feminas pro illis hospitibus obtulerunt, ne reas
faceret non perpessio libidinis alienae, sed suae consensio
uoluntatis. nec pater earum hoc in se fieri permittebat, cum
hoc facere conarentur, quibus hospites non prodebat, quamuis
minus mali esset, quod in uno, quam si fieret in duobus, sed [*]
quantum poterat resistebat, ne ipsum quoque ullus proprius
macularet assensus, quem libidinosus furor etiamsi praeualuisset
corporis uiribus, tamen non consentientem non maculasset
alienus. in filiabus autem non peccantibus nec ipse peccabat,
quia non eas peccare si opprimerentur inuitae, sed peccantes
ferre faciebat: tamquam si ab inprobis ut sui serui caederentur
offerret, ne hospites eius paterentur caedis iniuriam. de qua re
non disputabo, quia longum est, utrum uel dominus iure suae
potestatis recte sic utatur in seruo, ut seruum suum caedi
faciat innocentem, ne amicus eius etiam ipse innocens in domo
eius a uiolentis inprobis uapulet. sed certe Dauid nullo modo
recte dicitur iurare debuisse se esse facturum, quod postea
cerneret se facere non debere. unde constat, quod non omnia,
quae a sanctis uel iustis uiris legimus facta, transferre debemus
in mores, sed etiam hinc discere, quam late pateat et ad
quos usque perueniat, quod apostolus ait: fratres, etsi
praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, uos
qui spiritales estis, instruite huius modi in spiritu
lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu tempteris.
praeoccupationes enim sunt istae, in quibus delinquitur, dum,
quid faciendum sit, aut ad horam non uidetur aut et qui
uiderit uincitur, ut scilicet fiat peccatum, cum uel latet ueritas
uel conpellit infirmitas.

In omnibus autem actibus nostris maxime etiam
bonos turbant conpensatiua peccata, ita ut nec peccata existimentur,
si habeant tales causas, propter quas fiant, et in [*] [*] [*] [*]
quibus uideatur peccari potius, si non fiant. et praecipue de
mendaciis hoc in hominum opinione praeualuit, ut peccata
non putentur illa mendacia, quin immo et recte facta esse
credantur, quando quisque pro eius cui falli expedit utilitate
mentitur, aut ne aliis noceat, qui nociturus uidetur, nisi mendaciis
euitetur. ad haec mendaciorum genera defendenda plurima
de scripturis sanctis suffragari putantur exempla. non
autem hoc est occultare ueritatem, quod est proferre mendacium.
quamuis enim omnis qui mentitur uelit celare quod
uerum est, non tamen omnis, qui uult quod uerum est celare.
mentitur. plerumque enim uera non mentiendo occulimus. sed
tacendo. neque enim mentitus est dominus, ubi ait: multa
habeo uobis dicere, sed non potestis illa portare
modo. uera tacuit, non falsa locutus est, quibus ueris audiendis
eos minus idoneos iudicauit. quodsi eis hoc ipsum non
indicasset, id est non eos posse portare, quae dicere noluit.
occultaret quidem nihilominus aliquid ueritatis, sed posse hoc
recte fieri forsitan nesciremus aut non tanto firmaremur
exemplo. unde qui asserunt esse aliquando mentiendum, non
conuenienter commemorant Abraham hoc fecisse de Sarra,
quam sororem suam dixit. non enim dixit: non est uxor mea,
sed dixit: soror mea est, quod erat reuera tam propinqua
genere, ut soror non mendaciter diceretur. quod et postea iam
sibi ab illo qui abduxerat ea reddita confirmauit, respondens
illi et dicens: et uere soror mea est de patre, non de [*] [*]
matre, hoc est de paterno genere, non de materno aliquid
ergo ueri tacuit, non falsi aliquid dixit, quando tacuit uxorem,
dixit sororem. hoc et filius eius fecit Isaac; nam et ipsum
nouimus propinquam suam coniugem fuisse sortitum. non est
ergo mendacium, cum silendo absconditur uerum, sed cum
loquendo promitur falsum.

Iacob autem quod matre fecit auctore, ut patrem fallere
uideretur, si diligenter et fideliter adtendatur, non est mendacium,
sed mysterium. quae si mendacia dixerimus, omnes
etiam parabolae ac figurae significandarum quarumque rerum,
quae non ad proprietatem accipiendae sunt, sed in eis aliud
ex alio est intellegendum, dicentur esse mendacia: quod absit
omnino. nam qui hoc putat, tropicis etiam tam multis locutionibus
omnibus potest hanc inportare calumniam, ita ut et
ipsa quae appellatur metaphora, hoc est de re propria ad rem
non propriam uerbi alicuius usurpata translatio, possit ista
ratione mendacium nuncupari. cum enim dicimus "fluctuare
segetes, gemmare uites, floridam iuuentutem, niueam canitiem",
procul dubio fluctus, gemmas, florem, niuem quia in his
rebus non inuenimus, in quas haec uerba aliunde transtulimus,
ab istis mendacia putabuntur. et petra Christus et cor [*] [*] [*]

lapideum iudaeorum, item leo Christus et leo diabolus
et innumerabilia talia dicentur esse mendacia. quid? quod haec
tropica locutio usque ad eam peruenit, quae appellatur antiphrasis,
ut dicatur abundare quod non est, dicatur dulce
quod acidum est, lucus, quod non luceat, parcae, quod non
parcant. unde illud est in scripturis sanctis: si non in
faciem benedixerit tibi, quod diabolus ait domino de
sancto Iob et intellegitur maledixerit. quo uerbo et Nabuthei
fictum crimen a calumniantibus nominatum est. dictum est
enim, quod benedixerit regi, hoc est maledixerit. hi omnes
modi locutionum mendacia putabuntur, si locutio uel actio
figurata in mendacio deputabitur. si autem non est mendacium,
quando ad intellegentiam ueritatis aliud ex alio significantia
referuntur, profecto non solum id quod fecit aut dixit
Iacob patri, ut benediceretur, sed neque illud quod Ioseph
uelut inludendis locutus est fratribus nec quod Dauid simulauit
insaniam nec cetera huius modi mendacia iudicanda
sunt, sed locutiones actionesque propheticae ad ea, quae uera
sunt intellegenda, referendae. quae propterea figuratis uelut
amictibus obteguntur, ut sensum pie quaerentis exerceant et [*] [*]
ne nuda ac prompta uilescant. quamuis quae aliis locis aperte
ac manifeste dicta didicimus, cum ea ipsa de abditis eruuntur,
quodam modo in nostra cognitione renouantur et renouata
dulcescunt. nec inuidentur discentibus, quod his modis obscurantur,
sed commendantur magis, ut quasi subtracta desiderentur
ardentius et inueniantur desiderata iucundius. tamen
uera, non falsa dicuntur, quoniam uera, non falsa significantur
seu uerbo seu facto. quae significantur enim, utique ipsa
dicuntur. putantur autem mendacia, quoniam non ea quae
uera significantur, dicta intelleguntur, sed ea, quae falsa sunt,
dicta esse creduntur. hoc ut exemplis fiat planius, id ipsum,
quod Iacob fecit, adtende. haedinis certe pellibus membra
contexit. si causam proximam requiramus, mentitum
putabimus; hoc enim fecit, ut putaretur esse qui non erat;
si autem hoc factum ad illud propter quod significandum
reuera factum est referatur, per haedinas pelles peccata, per
eum uero, qui eis se operuit, ille significatus est, qui non
sua, sed aliena peccata portauit. uerax ergo significatio nullo.
modo mendacium recte dici potest. ut autem in facto, ita et in
uerbo. nam cum ei pater dixisset: qui es tu, fili? ille
respondit: ego Esau primogenitus tuus. hoc si referatur [*] [*]
ad duos illos geminos, mendacium uidebitur; si autem ad
illud, propter quod significandum ista gesta, dicta, conscripta
sunt, ille est hic intellegendus in corpore suo, quod est eius
ecclesia, qui de hac re loquens ait: cum uideritis Abraham
et Isaac et Iacob et omnes prophetas in regno
dei, uos autem expelli foras. et uenient ab oriente
et occidente et aquilone et austro, et accumbent
in regno dei. et ecce sunt nouissimi qui erant
primi, et sunt primi qui erant nouissimi. sic enim
quodam modo minor maioris primatum frater abstulit atque
in se transtulit fratris. cum igitur tam uera tamque significentur
ueraciter, quid hic debet putari factum dictumue mendaciter?
cum enim quae significantur, non utique non sunt
in ueritate, sed sunt seu praeterita seu praesentia seu futura,
procul dubio uera significatio est nullumque mendacium. sed
nimis longum est in hac significatione prophetica enucleate
cuncta rimari, in quibus palmam ueritas habet, quia ut signi-
ficando praenuntiata sunt, ita consequendo claruerunt.

Neque id isto sermone suscepi, quod ad te magis
pertinet, qui Priscillianistarum latebras aperuisti, quantum ad
eorum adtinet dogmata falsa atque peruersa, ne ita inuestigata
uideantur, quasi docenda fuerint et non redarguenda. magis
ergo fac, ut expugnata iaceant, quae fecisti ut prodita pateant,
ne, dum uolumus ad indaginem hominum fallacium peruenire,
ipsas falsitates sinamus tamquam insuperabiles permanere, [*] [*]
cum potius debeamus et in latentium cordibus destruere
falsitates quam parcendo falsitatibus inuenire fallaces. porro
inter illa dogmata eorum, quae subuertenda sunt, etiam hoc
est utique quod dogmatizant, ad occultandam religionem religiosos
debere mentiri, in tantum ut non solum de aliis rebus
ad doctrinam religionis non pertinentibus, sed de ipsa quoque
religione mentiendum sit, ne patescat alienis, ut uidelicet
negandus sit Christus, quo possit inter inimicos suos latere
christianus. etiam hoc, obsecro te, dogma inpium nefariumque
subuerte, propter quod astruendum argumentantes de scripturis
colligunt testimonia, quibus uideantur non solum ignoscenda
uel toleranda, uerum et honoranda mendacia. ad te igitur pertinet,
sectam detestabilem cum refellis, sic accipienda monstrare
ista testimonia scripturarum, ut uel doceas non esse quae
putantur esse mendacia, si eo modo intellegantur, quo intellegenda
sunt, uel imitanda non esse etiam quae manifestum est
esse mendacia, uel certe ad extremum de his saltem rebus, quae
ad doctrinam religionis pertinent, nullo modo esse mentiendum.
sic enim uere funditus euertuntur, dum euertitur, ubi delitiscunt:
ut eo ipso minime sectandi et maxime cauendi iudicentur,
quo se ad occultandam haeresim suam profitentur esse
mendaces. hoc in eis est primitus expugnandum, hoc eorum
uelut idoneum munimentum ueritatis ictibus feriendum atque
deiciendum. nec eis quam non habebant, alia latebra, quo [*]
confugiant, est praebenda, ut, si forte ab his produntur, quos
conati fuerint seducere nec potuerint, dicant: temptare illos
uoluimus, quoniam nos prudentes catholici docuerunt ad inueniendos
haereticos id esse faciendum. sed aliquanto commendatius
oportet ut dicam, cur ista mihi uideatur tripertita ratio
disputandi aduersus eos, qui patronas mendaciis suis scripturas
uolunt adhibere diuinas: ut prius ostendamus nonnulla,
quae ibi putantur esse mendacia, non esse quod putantur, si
recte intellegantur; deinde, si qua ibi mendacia manifesta
sunt, imitanda non esse; tertio contra omnes omnium opiniones,
quibus uidetur ad uiri boni officium pertinere aliquando
mentiri, omni modo tenendum in doctrina religionis nullo
modo esse mentiendum. haec enim tria tibi exequenda paulo
ante commendaui et quodam modo iniunxi.