Contra epistulam fundamenti (11-15)

Haec sunt, inquit, salubria uerba ex perenni ac
uiuo fonte; quae qui audierit et isdem primum crediderit,
deinde, quae insinuant. custodierit, numquam
erit morti obnoxius, uerum aeterna et gloriosa uita
fruetur. nam profecto beatus est iudicandus, qui hac
diuina instructus cognitione fuerit, per quam liberatus
in sempiterna uita permanebit. et haec, ut uidetis,
pollicitatio est, nondum exhibitio ueritatis: et uos quoque
animaduertere facillime potestis isto uelamine quoslibet errores
fucari posse, ut inperitorum animis per ornatam ianuam latenter
inrepant. si enim diceret: haec sunt pestifera uerba ex uenenoso
fonte; quae qui audierit et isdem primum crediderit, [*]

deinde. quae insinuant, custodierit, numquam erit uitae restituendus,
uerum poenali et aerumnosa morte adficietur — nam
profecto miser est iudicandus, qui hac inferna inplicatus inperitia
fuerit. per quam demersus in sempiternis cruciatibus
permanebit —: si ergo hoc diceret, uerum diceret, sed libro
huic nom solum nullum conciliaret lectorem, sed omnes,
quorum in manus incidisset, in maxima odia concitaret.
quamobrem ad consequentia transeamus nec nos ista decipiant,
quae possunt esse bonis et malis, doctis et indoctis uerba
communia. quid ergo sequitur?

Pax. inquit, dei inuisibilis et ueritatis notitia sit
cum fratribus sanctis et carissimis, qui mandatis
caelestibus credunt pariter atque deseruiunt. ita sit,
ut dicit. nam et ista benigna et acceptissima optatio est.
tantum meminerimus haec et a bonis doctoribus et a deceptoribus
posse dici. itaque si nulla nisi talia diceret, omnibus
legendum et amplectendum esse concederem. nec illa, quae
ad hoc sequuntur, inprobauerim; adiungit enim: sed et dextera
luminis tueatur et eripiat uos ab omni incursione
maligna et a laqueis mundi. et omnino quicquid
in huius epistulae principio scriptum est, donec ueniatur ad
causam, nolo reprehendere, ne in rebus minoribus multum
operis consumatur. iam ergo euidentissimam pollicitationem
hominis uideamus.

De eo igitur, inquit, frater dilectissime Pattici, [*]

quod mihi significasti dicens nosse te cupere, cuiusmodi
sit natiuitas Adae et Euae, utrum uerbo sint
idem prolati, an progeniti ei corpore, respondebitur
tibi, ut congruit. namque de his a plerisque in uariis
scripturis reuela tionibus que dissimili modo insertum
atque commemoratum est. quapropter ueritas istius
rei ut sese habet. ab uniuersis fere gentibus ignoratur
et ab omnibus. qui etiam de hoc diu multumque
disputarunt. si enim illis super Adae et Euae generatione
prouenisset manifesto cognoscere. numquam
corruptioni et morti subiacerent. manifestam ergo cognitionem
huius rei nobis pollicetur, ne corruptioni ac morti
subiciamur. et si adhuc parum est, uide, quid sequatur. necessario
ergo, inquit, plura sunt ante commemoranda
ut ad istud mysterium sine ulla possit ambiguitate
perueniri. hoc est, quod dicebam, sic mihi demonstrari
debere ueritatem, ut ad eandem sine ulla ambiguitate perueniam.
quod si ipse non polliceretur, me tamen hoc exigere
et flagitare oportebat, ut tanta mercede cognitionis euidentissimae
atque certissimae ex catholico christiano quibuslibet
contradicentibus Manichaeum me fieri non puderet. iam igitur
audiamus, quid adferat.

Unde si tibi uidetur, inquit, ausculta prius, quae
fuerint ante constitutionem mundi et quo pacto proelium
sit agitatum, ut possis luminis seiungere naturam
ac tenebrarum. iam incredibilia et omnino falsa
proposuit. quis enim credat ante constitutionem mundi ullum
proelium fuisse commissum? et tamen si esset credibile,
modo nos non credere. sed cognoscere uelimus. nam qui dicit [*]

Persas et Scythas ante multos annos secum bellasse, rem
dicit credibilem, eam tamen, quam uel auditam uel lectam
possumus credere, non expertam conprehensamque cognoscere.
cum ergo istum repudiarem, si tale aliquid diceret — non
enim ea promisit, quae cogerer credere, sed quae possem sine
ulla ambiguitate cognoscere —, quomodo eum non repudiabo,
quando non modo incerta dicit, sed etiam incredibilia ? sed
quid? si aliquibus rationibus ea perspicua et cognita faciet?
audiamus ergo, si possumus, cum tota patientia et lenitate.
quod sequitur. -!

Haec quippe, inquit, in exordio fuerunt duae
\'Śubstantiae a se diuisae. et luminis quidem impe*
rium tenebat deus pater in sua sancta stirpe perpetuus,
in uirtute magnificus, natura ipsa uerus,
aeternitate propria semper exultans, continens apud
se sapientiam et sensus uitales. per quos etiam duodecim
membra luminis sui conprehendit; regni uidelicet
proprii diuitias adfluentes. in unoquoque autem
membrorum eius sunt recondita milia innumerabilium
et inmensorum thesaurorum. ipse uero pater in sua
laude praecipuus, magnitudine inconprehensibilis
copulata sibi habet beata et gloriosa saecula neque
numero neque prolixitate aestimanda, cum-quibus
idem sanctus atque inlustris pater et ge-nitor degit
nullo in regnis eius insignibus aut indigente aut in\'fimo
constituto. ita autem fundata sunt- eiusdem
splendidissima regna supra lucidam et beatam terram.
ut a nullo umquam aut moueri aut concuti possint. [*] [*] [*]

Haec mihi unde probaturus est, aut haec ipse unde cognouit?
noli me terrere paracleti nomine. primo quia non
credere incognita, sed certa cognoscere accessi a uobis ipsis
factus timidior. uos enim nostis, temere credentibus quam
uehementer insultare soleatis, praesertim cum ipse, qui iam
coepit incerta narrare, plenam ac firmam scientiam paulo ante
promiserit

Deinde quoniam, si mihi fides imperanda est, magis
me terret illa scriptura, ubi lego uenisse spiritum sanctum
et apostolos inspirasse, quibus eum dominus se missurum
esse promiserat. quapropter aut ea, quae dicit, proba mihi
uera esse, ut ostendas, quae non possum credere, aut eum,
qui dicit, proba mihi spiritum sanctum esse, ut credam, quae
non potes ostendere. ego namque catholicam fidem profiteor
et per illam me ad certam scientiam peruenturum esse praesumo;
tu uero, qui fidem meam labefactare conaris, certam
scientiam trade, si potes, ut id, quod credidi, temere me
credidisse conuincas. duo sunt, quae mihi profers: unum,
cum dicis spiritum sanctum esse, qui loquitur, et alterum,
cum dicis manifesta esse, quae loquitur. utrumque abs te
sine ulla dubitatione cognoscere debui; sed non sum auarus,
unum horum doce. ostende hunc esse spiritum sanctum, et
credam uera esse, quae dicit, etiamsi nesciam; aut ostende
uera esse, quae dicit, et credam spiritum sanctum esse,
etiamsi nesciam. numquid aequius aut beniuolentius tecum
agi potest? sed tu nec hoc nec illud uales ostendere. nihil
aliud elegisti nisi laudare, quod credis, et inridere, quod credo.
cum igitur etiam ego uicissim laudauero, quod credo et quod [*] [*]

credis, inrisero, quid putas nobis esse iudicandum quidue
faciendum, nisi ut eos relinquamus, qui nos inuitant certa
cognoscere et postea imperant, ut incerta credamus et eos
sequamur, qui nos inuitant prius credere, quod nondum ualemus
intueri, ut ipsa fide ualentiores facti, quod credimus,
intellegere mereamur, non iam hominibus, sed ipso deo intrinsecus
mentem nostram inluminante atque firmante ?

Et quoniam quaesiui, unde mihi probet, nunc quaero, unde
ipse cognouerit. si dicit sibi esse spiritu sancto reuelatum
suamque mentem diuinitus inlustratam, ut ea, quae dicit,
certa et manifesta cognosceret, ipse significat, quid intersit
inter cognoscere et credere. ipse enim cognoscit, cui apertissime
ista monstrantur; eis autem, quibus haec narrat, non
cognitionem insinuat, sed credulitatem suadet. cui quisquis
temere consenserit, Manichaeus efficitur, non certa cognoscendo,
sed incerta credendo, quales nos inperitos adulescentulos
aliquando decepit. debuit ergo non nobis polliceri scientiam
neque manifestam cognitionem neque ad id. quod quaeritur,
sine ulla ambiguitate peruentionem, sed dicere potius sibi esse
ista monstrata, illos autem, quibus narrantur, credere sibi
debere, quae nesciunt. sed si hoc diceret, quis non ei responderet:
si ergo incognita crediturus sum, cur non ea potius
credam, quae iam consensione doctorum indoctorumque celebrantur
et per omnes populos grauissima auctoritate firmata
sunt? hoc ille metuens ne sibi diceretur, offundit nebulas
inperitis, primum pollicens rerum certarum cognitionem, postea
et incertarum imperans fidem. cui tamen si hoc dicatur, ut
saltem uel sibi haec doceat esse monstrata, similiter deficit [*] [*]

et hoc quoque ut credamus iubet. quis ferat tantam fallaciam
tantamque superbiam?

Quid? si non solum incerta, sed etiam falsa esse. quae
dicit. deo et domino nostro mihi opitulante monstrauero. quid
infelicius ista superstitione inueniri potest., quae non modo
non exhibet scientiam, quam promittit, atque ueritatem, sed
ea dicit, quae uehementer sunt scientiae ueritatique contraria?
quod in sequentibus manifestius adparebit. ita enim dicit:
iuxta unam uero partem ac latus inlustris illius ae
sanctae terrae erat tenebrarum terra profunda et inmensa
magnitudine. in qua habitabant ignea corpora.
genera scilicet pestifera. hic infinitae tenebrae ex
eadem manantes natura inaestimabiles cum propriis
fetibus; ultra quas erant aquae caenosae ac turbidae
cum suis inhabitatoribus; quarum interius uenti
horribiles ac uehementes cum suo principe et genitoribus.
rursum regio ignea et corruptibilis cum suis
ducibus et nationibus. pari more introrsum gens caliginis
ac fumi plena, in qua morabatur inmanis princeps
omnium et dux habens circaseinnumerabiles principes,
quorum omnium ipse erat mens atque origo: haeque
fuerunt naturae quinque terrae p\'estiferae.

. Si aerium uel etiam aetherium corpus diceret esse naturam
dei, profecto inrideretur ab omnibus. qui sapientiae ueritatisque
naturam per nulla spatia locorum distentam atque diffusam
sine ulla mole magnam et magnificam nec in parte minorem
et in parte maiorem, sed per omnia aequalem summo patri.
nec aliud habentem hic et aliud alibi, sed ubique integram. [*]

ubique praesentem qualicumque acie iam serenioris mentis
intueri ualent.